Kredyty frankowe · status konsumenta · ryzyko walutowe
Zarzuty banków w sprawach frankowych – „wyedukowany konsument”
W sprawach dotyczących kredytów frankowych (CHF) banki często powołują się na wykształcenie, zawód lub wcześniejsze doświadczenia kredytobiorcy. Okoliczności te nie przesądzają o utracie statusu konsumenta i nie zastępują oceny, czy bank jasno wyjaśnił mechanizm umowy oraz rzeczywisty zakres ryzyka walutowego.
Najczęstsze zarzuty banków w sprawach frankowych
Banki przedstawiają niekiedy kredytobiorcę jako osobę „światłą” lub „wyedukowaną”, która ze względu na swoje wykształcenie, wykonywany zawód albo wcześniejsze umowy kredytowe powinna była rozumieć wszystkie następstwa kredytu indeksowanego lub denominowanego do franka szwajcarskiego.
W pismach procesowych argument ten bywa łączony z podpisanymi przez kredytobiorcę oświadczeniami o świadomości ryzyka kursowego. Z kilku zdań ogólnej informacji wywodzi się wówczas bardzo daleko idącą wiedzę klienta o konstrukcji umowy i możliwych skutkach wzrostu kursu CHF.
Sąd ocenia jednak dwie odrębne kwestie: czy kredytobiorca zawarł umowę jako konsument oraz czy postanowienia umowy i informacje przekazane przed jej zawarciem pozwalały mu zrozumieć ekonomiczne konsekwencje przyjętego mechanizmu. Ogólny poziom wykształcenia nie rozstrzyga żadnej z tych kwestii.
Wykształcenie kredytobiorcy a status konsumenta
Zgodnie z art. 221 Kodeksu cywilnego konsumentem jest osoba fizyczna dokonująca z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. O statusie konsumenta decyduje więc cel zawarcia umowy, a nie zawód, wykształcenie ani poziom wiedzy finansowej kredytobiorcy.
Kredytobiorca nie przestaje być konsumentem dlatego, że jest prawnikiem, ekonomistą, przedsiębiorcą albo wcześniej korzystał z produktów bankowych. Znaczenie ma to, czy konkretny kredyt został zaciągnięty w celu bezpośrednio związanym z jego działalnością zawodową lub gospodarczą.
Takie rozumienie pojęcia konsumenta potwierdził Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 3 września 2015 r. w sprawie C-110/14, Costea. Trybunał uznał, że osoba wykonująca zawód adwokata może korzystać z ochrony konsumenckiej, jeżeli zawiera umowę kredytu w celu niezwiązanym z wykonywaniem tego zawodu. Wysoki poziom wiedzy fachowej nie usuwa nierównowagi między konsumentem a przedsiębiorcą posługującym się przygotowanym wcześniej wzorcem umowy.
Pełna treść orzeczenia jest dostępna w bazie EUR-Lex: wyrok TSUE z 3 września 2015 r., C-110/14, Costea.
„Przeciętny” zamiast „wyedukowanego” konsumenta
Art. 2 pkt 2 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym odsyła do definicji konsumenta zawartej w Kodeksie cywilnym. Definicję przeciętnego konsumenta zawiera natomiast art. 2 pkt 8 tej ustawy. Jest nim konsument dostatecznie dobrze poinformowany, uważny i ostrożny, oceniany z uwzględnieniem czynników społecznych, kulturowych i językowych.
Standard ten nie zakłada specjalistycznej wiedzy z zakresu bankowości, ekonomii ani mechanizmów rynku walutowego. Uważny konsument może analizować przedstawione dokumenty, ale powinien otrzymać informacje, które rzeczywiście pozwalają zrozumieć sposób działania umowy. Nie można wymagać, aby samodzielnie odtworzył mechanizm niewyjaśniony w umowie lub materiałach przekazanych przez bank.
Informacja o ryzyku walutowym
Bank jako profesjonalista powinien przed zawarciem umowy przekazać informacje pozwalające kredytobiorcy ocenić możliwe skutki ekonomiczne kredytu powiązanego z walutą obcą. Dotyczy to wpływu zmian kursu CHF na wysokość rat oraz na saldo zadłużenia pozostające do spłaty.
TSUE w wyroku z 20 września 2017 r. w sprawie C-186/16, Andriciuc wskazał, że kredytobiorca powinien zostać jasno poinformowany o ryzyku kursowym, które w razie osłabienia waluty, w której uzyskuje dochody, może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia. Przejrzystość warunku umownego obejmuje zatem również możliwość oceny jego konsekwencji ekonomicznych.
Pełna treść orzeczenia jest dostępna w bazie EUR-Lex: wyrok TSUE z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc.
Podpis pod standardowym oświadczeniem o świadomości ryzyka potwierdza, że określony dokument został przedstawiony kredytobiorcy. Sąd bada jednak jego treść oraz informacje rzeczywiście przekazane przed zawarciem umowy. Ogólne stwierdzenie o możliwej zmianie kursu nie wyjaśnia jeszcze skali ryzyka ani jego wpływu na wieloletnie zobowiązanie.
Orzecznictwo i decyzja Prezesa UOKiK
W decyzji nr DOZIK-15/2019 z 31 grudnia 2019 r. Prezes UOKiK uznał za niedozwolone postanowienia stosowane przez Getin Noble Bank S.A. we wzorcach aneksów do umów kredytów hipotecznych indeksowanych do euro i franka szwajcarskiego.
Zastrzeżenia dotyczyły zasad ustalania kursów walut. Bank odwoływał się między innymi do „kursu rynkowego wymiany walut dostępnego w serwisie Reuters”, nie wyjaśniając konsumentom w sposób umożliwiający samodzielne sprawdzenie, z jakich danych korzysta i jak na ich podstawie oblicza kurs. Prezes UOKiK uznał te zasady za niejasne i niezrozumiałe oraz nałożył w decyzji karę w wysokości 13 417 225 zł.
Informacje i dokumenty dotyczące tej decyzji są dostępne na stronie UOKiK: decyzja Prezesa UOKiK nr DOZIK-15/2019.
Podsumowanie
Wykształcenie, wykonywany zawód lub wcześniejsze doświadczenia kredytobiorcy nie tworzą odrębnej kategorii „wyedukowanego konsumenta”. W sporze znaczenie ma cel zawarcia kredytu, treść umowy oraz zakres informacji przekazanych przez bank. Wiedza klienta nie może zastąpić jasnego wyjaśnienia zasad ustalania kursów i ekonomicznych skutków ryzyka walutowego.
Analiza argumentacji banku w sprawie frankowej
Zarzut dotyczący „wyedukowanego konsumenta” nie powinien być oceniany w oderwaniu od samej umowy. Znaczenie ma to, jakie informacje rzeczywiście przekazano kredytobiorcy, jak opisano ryzyko kursowe i czy dokumenty pozwalały zrozumieć ekonomiczne skutki wieloletniego zobowiązania.
Jeżeli bank powołuje się na wykształcenie, zawód, wcześniejsze kredyty albo podpisane oświadczenia o ryzyku, warto zestawić te argumenty z treścią umowy, regulaminu, formularzy informacyjnych i dokumentów przedstawionych przed zawarciem kredytu.
Kancelaria prowadzi sprawy dotyczące kredytów indeksowanych i denominowanych do CHF, w tym postępowania, w których bank kwestionuje status lub poziom świadomości konsumenta.
