Unieważnienie kredytu walutowego – czy można unieważnić kredyt w euro, dolarach, jenach lub funtach?

Czy można unieważnić kredyt w euro lub w dolarach? Podstawa prawna

Możliwość stwierdzenia nieważności umowy kredytu walutowego – określanego potocznie jako kredyt w euro albo kredyt w dolarach – nie zależy od nazwy waluty, lecz od treści umowy oraz okoliczności jej zawarcia i wykonywania. W sprawach konsumenckich kluczowe znaczenie ma ocena, czy umowa zawiera niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385¹ k.c.

W praktyce spory dotyczą przede wszystkim umów zawieranych według wzorców bankowych, w których mechanizm walutowy wpływał na wysokość rat lub saldo zadłużenia w sposób nieprzejrzysty. Dotyczy to nie tylko kredytów frankowych, lecz również umów określanych jako kredyty w euro, kredyty w dolarach amerykańskich, a także – rzadziej spotykanych – kredytów w jenach japońskich lub funtach brytyjskich.

Najczęściej analizowane są postanowienia, które:

• odsyłają do tabel kursowych banku bez wskazania obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów ustalania kursu,
• przyznają bankowi jednostronną swobodę w kształtowaniu wysokości rat lub salda zadłużenia,
• nie zawierają rzetelnej i zrozumiałej informacji o ryzyku kursowym, w tym o możliwej skali wzrostu zobowiązania,
• prowadzą do istotnej asymetrii informacyjnej pomiędzy bankiem a konsumentem.

Tożsamość tych mechanizmów z konstrukcjami znanymi z kredytów CHF powoduje, że argumentacja wypracowana w orzecznictwie może być przydatna także w sprawach dotyczących kredytów powiązanych z innymi walutami obcymi. Każdorazowo konieczne jest jednak sprawdzenie, jak w danej umowie opisano zasady przeliczeń oraz w jaki sposób bank przedstawiał ryzyko.

Kredyt denominowany i indeksowany – co to oznacza w praktyce?

W języku potocznym wszystkie umowy powiązane z walutą obcą określane są jako „kredyty walutowe”. Dla oceny prawnej istotne jest jednak rozróżnienie pomiędzy kredytem denominowanym a indeksowanym do waluty obcej – ponieważ inny bywa sposób ustalania salda i rat.

• Kredyt denominowany – kwota zobowiązania (albo jego elementy) określone są w walucie obcej, natomiast wypłata i spłata następują w złotych po przeliczeniu według kursu przyjmowanego przez bank.
• Kredyt indeksowany – kwota kredytu wypłacana jest w złotych, ale saldo zadłużenia i raty są powiązane z walutą obcą poprzez mechanizm indeksacji.

W obu konstrukcjach zasadnicze znaczenie ma to, czy sposób przeliczania świadczeń został opisany w sposób jednoznaczny i weryfikowalny oraz czy pozwalał konsumentowi na samodzielną ocenę skutków ekonomicznych umowy – w szczególności wpływu kursu na wysokość rat i saldo zadłużenia.

Skutek stwierdzenia nieważności umowy kredytu walutowego

Jeżeli po wyeliminowaniu niedozwolonych postanowień umowa nie może być dalej wykonywana, sąd może stwierdzić jej nieważność w całości. Skutkiem takiego rozstrzygnięcia jest obowiązek wzajemnego rozliczenia stron według zasad prawa cywilnego.

W dominującej obecnie praktyce sądowej rozliczenie następuje według tzw. teorii dwóch kondykcji, co w uproszczeniu oznacza, że:

• bank może dochodzić zwrotu wyłącznie faktycznie wypłaconego kapitału,
• kredytobiorca może dochodzić zwrotu wszystkich świadczeń spełnionych na rzecz banku w wykonaniu nieważnej umowy (rat, prowizji, opłat, składek – jeżeli były pobierane),
• po rozliczeniu umowa przestaje wywoływać skutki na przyszłość, co umożliwia uporządkowanie kwestii zabezpieczenia hipotecznego.

Zakres i opłacalność roszczeń zależą od historii spłat, treści umowy oraz ewentualnych aneksów lub zmian wprowadzanych w trakcie jej wykonywania. Z tego powodu przed sformułowaniem roszczeń konieczne są obliczenia oparte na dokumentach, a nie na szacunkach.

Unieważnienie kredytu w euro – przykład z praktyki sądowej

Przykład ten pokazuje, że waluta inna niż frank szwajcarski nie stanowi przeszkody do dochodzenia nieważności umowy, jeżeli jej konstrukcja narusza standardy ochrony konsumenta i przejrzystości postanowień.

Jakie skutki może przynieść unieważnienie kredytu walutowego?

Najczęściej wskazywane skutki prawne i rozliczeniowe to:

• możliwość odzyskania świadczeń spełnionych na rzecz banku w wykonaniu nieważnej umowy,
• brak obowiązku dalszej spłaty kredytu, którego umowa została uznana za nieważną,
• rozliczenie stron do wysokości faktycznie otrzymanego kapitału (zależnie od wyniku rozliczeń obu roszczeń),
• eliminacja ryzyka kursowego na przyszłość,
• możliwość dochodzenia roszczeń również po całkowitej spłacie kredytu – zależnie od okoliczności i terminów.

Najczęstsze pytania przy kredytach walutowych innych niż CHF

Czy podpisanie aneksu (np. dotyczącego spłaty w walucie) zamyka drogę do roszczeń? Sam fakt zawarcia aneksu nie przesądza automatycznie o ocenie pierwotnych postanowień. Znaczenie ma treść aneksu, jego funkcja oraz to, czy usuwał wady umowy, czy jedynie modyfikował sposób wykonywania zobowiązania.

Czy można dochodzić roszczeń po całkowitej spłacie kredytu? Co do zasady możliwość dochodzenia roszczeń może istnieć także po spłacie, jeżeli umowa była nieważna lub zawierała klauzule abuzywne. Ocena wymaga jednak analizy terminów i sposobu wykonywania umowy.

Czy „kredyt w euro” i „kredyt w dolarach” to zawsze kredyt walutowy w sensie prawnym? W praktyce część umów jest określana potocznie jako walutowe, choć ich konstrukcja może się różnić. Właściwa kwalifikacja (denominacja/indeksacja, sposób przeliczeń) wynika z umowy i regulaminu oraz z tego, jak w istocie ustalano raty i saldo.

Kiedy analiza umowy kredytu w EUR, USD, JPY lub GBP ma szczególny sens?

Analiza umowy bywa zasadna w szczególności wtedy, gdy kredyt był zawierany według wzorca bankowego i przewidywał przeliczenia według kursów ustalanych jednostronnie przez bank. Znaczenie mogą mieć również aneksy, zmiany sposobu spłaty, przewalutowanie kredytu lub fakt jego całkowitej spłaty.

W praktyce pomocne są: umowa i regulamin, aneksy, harmonogramy, historia spłat, zaświadczenia bankowe oraz dokumenty informacyjne przedstawiane przy zawieraniu umowy (np. symulacje, oświadczenia o ryzyku). Dopiero na tej podstawie można rzetelnie określić potencjalne roszczenia i ryzyka procesowe.

Więcej publikacji dotyczących kredytów walutowych oraz wybranych zagadnień procesowych dostępnych jest w zasobach blogowych kancelarii.