Nierówny podział majątku wspólnego – ważne powody i orzecznictwo
Ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym wymaga wykazania ważnych powodów oraz różnego stopnia przyczynienia się małżonków do powstania tego majątku. W niniejszym wpisie omawiamy, jak pojęcie „ważnych powodów” jest rozumiane w orzecznictwie oraz jakie okoliczności mogą uzasadniać odejście od zasady równych udziałów.
Podstawa prawna – przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego
Jak wskazano już w poprzednim wpisie
(część I – nierówne udziały w majątku wspólnym), Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie definiuje pojęcia „ważnych powodów”. Zgodnie z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego każdy z małżonków może z ważnych powodów żądać, aby udziały w majątku wspólnym zostały ustalone z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.
Ustalenie nierównych udziałów wymaga łącznego spełnienia dwóch przesłanek: istnienia ważnych powodów oraz różnego stopnia przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego. Sąd Najwyższy wskazał, że sąd powinien najpierw ocenić istnienie ważnych powodów, a dopiero następnie badać stopień przyczynienia się każdego z małżonków.
Jak sądy rozumieją „ważne powody”?
Za ważne powody uznaje się okoliczności, które – oceniane z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego – uzasadniają odejście od zasady równych udziałów. Muszą mieć one istotny i kwalifikowany charakter. Ocena obejmuje zarówno majątkowy, jak i etyczny wymiar postępowania małżonków.
Ważne powody mogą dotyczyć sposobu gospodarowania wspólnymi środkami, wykonywania obowiązków wobec rodziny oraz wykorzystywania możliwości zarobkowych. Sąd ocenia zachowanie małżonków w całym okresie trwania wspólności majątkowej, dlatego pojedyncze uchybienie zazwyczaj nie uzasadnia ustalenia nierównych udziałów.
W postanowieniu z 16 listopada 2023 r., II CSKP 1401/22, Sąd Najwyższy wskazał, że ważne powody nie muszą ograniczać się do okoliczności majątkowych. W konkretnej sprawie może zostać uwzględniona również wyłączna wina jednego z małżonków w rozkładzie pożycia. Nie przesądza ona jednak wyniku sprawy, ponieważ nadal konieczne jest wykazanie różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.
Żądanie ustalenia nierównych udziałów dotyczy całego majątku wspólnego. Nie można ustalić innych proporcji udziałów wyłącznie w odniesieniu do jednego, wybranego składnika tego majątku.
Sąd Najwyższy podkreśla, że samo nierówne przyczynienie się małżonków do powstania majątku wspólnego nie stanowi jeszcze „ważnego powodu”. Obie przesłanki z art. 43 § 2 k.r.o. wymagają odrębnego wykazania.
Przykłady sytuacji, które mogą uzasadniać nierówny podział majątku
Jedną z okoliczności branych pod uwagę może być uporczywe i nieusprawiedliwione niewykorzystywanie przez małżonka jego możliwości zarobkowych, zwłaszcza gdy łączy się z uchylaniem od obowiązków wobec rodziny. Nie dotyczy to sytuacji, w której brak pracy albo niższe dochody wynikają z choroby, opieki nad dziećmi, prowadzenia gospodarstwa domowego lub przyjętego przez małżonków podziału obowiązków.
W zależności od okoliczności za ustaleniem nierównych udziałów mogą przemawiać:
- trwonienie wspólnych środków, w szczególności na hazard, alkohol albo inne cele niezwiązane z potrzebami rodziny,
- uporczywe uchylanie się od pracy mimo rzeczywistych możliwości zarobkowych,
- poważne i długotrwałe niewykonywanie obowiązków wobec rodziny,
- obciążanie rodziny nieuzasadnionymi zobowiązaniami albo ukrywanie dochodów,
- długotrwała separacja faktyczna, podczas której małżonkowie samodzielnie gromadzili majątek i prowadzili całkowicie odrębne gospodarstwa.
Każda z tych okoliczności podlega ocenie w kontekście całej sprawy. Sąd uwzględnia jej czas trwania, skalę, przyczyny oraz wpływ na funkcjonowanie rodziny i powstanie majątku wspólnego.
Darowizny a nierówny podział majątku
Darowizna dokonana wyłącznie na rzecz jednego z małżonków należy co do zasady do jego majątku osobistego, chyba że darczyńca postanowił inaczej. Wynika to z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.
Jeżeli przedmiot darowizny został z woli darczyńcy objęty majątkiem wspólnym albo małżonek później rozszerzył na niego wspólność majątkową, pochodzenie tego składnika może zostać uwzględnione przy ocenie stopnia przyczynienia się małżonków. Znaczenie mają jednak również pozostałe okoliczności, w tym czas trwania wspólności, nakłady ponoszone przez oboje małżonków oraz ich osobista praca na rzecz rodziny.
W sprawie II CSKP 1401/22 Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że niemal cały majątek wspólny powstał wskutek objęcia wspólnością gospodarstwa rolnego, które wcześniej należało do majątku osobistego jednego z małżonków i pochodziło z darowizny. Okoliczność ta powinna zostać uwzględniona przy ocenie stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.
Pochodzenie majątku z darowizny nie przesądza samo o ustaleniu nierównych udziałów. Znaczenie ma to, na czyją rzecz dokonano darowizny, w jaki sposób jej przedmiot wszedł do majątku wspólnego oraz czy występują pozostałe przesłanki określone w art. 43 § 2 k.r.o.
Ciężar dowodu w sprawach o nierówny podział majątku
Art. 43 § 1 k.r.o. ustanawia zasadę równych udziałów małżonków w majątku wspólnym. Małżonek żądający ustalenia nierównych udziałów powinien wykazać ważne powody, różny stopień przyczynienia się stron do powstania majątku oraz okoliczności uzasadniające proporcję udziałów wskazaną we wniosku.
Pomoc prawna przy podziale majątku
Kancelaria Brodniccy reprezentuje klientów w sprawach o podział majątku wspólnego po rozwodzie, w tym w sprawach obejmujących żądanie ustalenia nierównych udziałów. Pomoc może obejmować ocenę przesłanek takiego żądania, uporządkowanie materiału dowodowego, przygotowanie wniosku oraz reprezentację przed sądem.
Kontakt z Kancelarią:
