Nakaz zapłaty bez analizy umowy? Dwa ważne orzeczenia Sądu Najwyższego o ochronie konsumenta

W praktyce wciąż spotykamy sprawy, w których podstawą egzekucji są stare nakazy zapłaty, wydane bez realnej analizy umowy zawartej z konsumentem. Dotyczy to zarówno umów pożyczek, jak i zobowiązań zabezpieczonych wekslem. Sąd Najwyższy jednoznacznie zakwestionował taką praktykę, przypominając, że ochrona konsumenta ma charakter konstytucyjny i nie może być pomijana z powodów czysto formalnych.

I. Sprawa II NSNc 192/24 – pożyczka i odsetki rażąco sprzeczne z zasadami uczciwego obrotu

Stan faktyczny

Sprawa dotyczyła umowy pożyczki zawartej przez konsumenta na niewielką kwotę. Kluczowym elementem tej umowy były jednak odsetki umowne ustalone na poziomie 9% dziennie, naliczane od dnia zawarcia umowy.

Już pobieżna analiza takiej konstrukcji prowadzi do wniosku, że zobowiązanie pożyczkobiorcy w bardzo krótkim czasie wielokrotnie przekraczało kwotę kapitału. Mimo to wierzyciel skierował sprawę do sądu w postępowaniu upominawczym.

Rozstrzygnięcie sądu powszechnego

Sąd rejonowy wydał nakaz zapłaty, ograniczając się do formalnej kontroli pozwu. Nie odniósł się do konsumenckiego charakteru umowy ani do uczciwości postanowień dotyczących odsetek. Sprawa została rozpoznana w sposób automatyczny, bez merytorycznej oceny relacji prawnej stron.

Co orzekł Sąd Najwyższy

Sąd Najwyższy uznał, że takie działanie stanowi rażące naruszenie standardów ochrony konsumenta. Podkreślił, że roszczenie oparte na postanowieniach oczywiście sprzecznych z zasadami uczciwego obrotu nie powinno być w ogóle rozpoznawane w postępowaniu upominawczym.

Brak reakcji sądu na tak rażące postanowienia umowne narusza konstytucyjny obowiązek ochrony konsumenta. W konsekwencji nakaz zapłaty został uchylony.

II. Sprawa II NSNc 32/24 – weksel in blanco nie wyłącza ochrony konsumenta

Stan faktyczny

Druga sprawa dotyczyła nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym na podstawie weksla in blanco, wystawionego przez konsumentkę jako zabezpieczenie umowy zawartej z profesjonalnym podmiotem.

Nakaz zapłaty uprawomocnił się, a wierzyciel przez wiele lat prowadził egzekucję, opierając się wyłącznie na formalnej mocy weksla.

Rozstrzygnięcie sądu powszechnego

Sąd powszechny ograniczył się do formalnej kontroli weksla. Nie badał umowy, którą weksel zabezpieczał, ani statusu pozwanej jako konsumenta. Zobowiązanie wekslowe zostało całkowicie oderwane od stosunku podstawowego.

Co orzekł Sąd Najwyższy

Sąd Najwyższy jednoznacznie wskazał, że weksel nie może służyć obejściu przepisów o ochronie konsumenta. Jeżeli zobowiązanie wekslowe zabezpiecza umowę konsumencką, sąd ma obowiązek uwzględnić ten kontekst – nawet w postępowaniu nakazowym.

Formalna poprawność weksla nie zwalnia sądu z obowiązku ochrony słabszej strony umowy. Nakaz zapłaty został uchylony również w tej sprawie.

Dlaczego te orzeczenia Sądu Najwyższego są tak ważne?

1. Nakaz zapłaty nie jest orzeczeniem czysto technicznym – sąd ma obowiązek badać treść umowy.
2. Upływ czasu nie legalizuje orzeczeń wydanych z naruszeniem praw konsumenta.
3. Weksel nie wyłącza kontroli umowy, jeżeli zabezpiecza zobowiązanie konsumenckie.

Nasza ocena

Oba postanowienia Sądu Najwyższego potwierdzają, że ochrona konsumenta nie jest fakultatywna. Sądy – także w uproszczonych trybach – mają obowiązek reagować na oczywiste naruszenia równowagi kontraktowej.

Dla osób, wobec których egzekwowane są stare nakazy zapłaty wydane bez analizy umowy, orzeczenia te mogą stanowić istotny punkt odniesienia przy ocenie dalszych możliwych działań prawnych.