Przeliczenie wcześniejszej emerytury po wyroku TK z 2024 r. Kiedy sądy zmieniają decyzje ZUS?

Czy po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. możliwe jest przeliczenie wcześniejszej emerytury? Choć Zakład Ubezpieczeń Społecznych w wielu przypadkach nadal odmawia zmiany wcześniejszych decyzji, coraz częściej to sądy pracy i ubezpieczeń społecznych nakazują ponowne obliczenie świadczeń. W praktyce zaczyna kształtować się wyraźna linia orzecznicza dotycząca pomniejszania emerytur na podstawie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

W poprzednim wpisie na blogu szczegółowo wyjaśniałam, na czym polega problem pomniejszania emerytury powszechnej o wcześniej pobrane świadczenia oraz dlaczego – mimo wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., sygn. SK 140/20 – Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie przelicza automatycznie emerytur. Wielu emerytów liczyło, że po tym rozstrzygnięciu ZUS zacznie z urzędu zmieniać wcześniejsze decyzje i ponownie obliczać świadczenia. W praktyce tak się jednak nie stało.

Paradoksalnie jednak wyrok Trybunału wywołał wyraźną zmianę w innym miejscu systemu – w orzecznictwie sądów powszechnych. Coraz częściej zapadają rozstrzygnięcia, w których sądy zmieniają decyzje ZUS i nakazują ponowne obliczenie świadczenia, a więc przeliczenie wcześniejszej emerytury bez zastosowania mechanizmu jej pomniejszania. Zjawisko to staje się na tyle widoczne, że można już mówić o kształtującej się linii orzeczniczej w sprawach dotyczących pomniejszania wcześniejszej emerytury na podstawie art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Wyrok TK z 2024 r. jako podstawa przeliczenia wcześniejszej emerytury

Choć wyrok Trybunału Konstytucyjnego z czerwca 2024 r. nie doprowadził do automatycznej zmiany praktyki ZUS, to dla sądów powszechnych stał się bardzo ważnym punktem odniesienia przy ocenie decyzji organu rentowego.

Oznacza to, że mechanizm pomniejszania wcześniejszej emerytury na podstawie art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS w takich przypadkach jest trudny do pogodzenia z zasadami konstytucyjnymi. Sądy powszechne, rozpoznając odwołania od decyzji ZUS, coraz częściej odwołują się właśnie do tego rozstrzygnięcia Trybunału.

Na czym polega problem z art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej

Art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS wprowadził mechanizm polegający na pomniejszeniu podstawy obliczenia emerytury powszechnej o kwotę wcześniej pobranych świadczeń.

W praktyce oznaczało to, że osoby, które wcześniej skorzystały z możliwości przejścia na wcześniejszą emeryturę, po osiągnięciu wieku emerytalnego otrzymywały świadczenie niższe niż mogły się spodziewać.

Dlaczego ZUS odmawia przeliczenia wcześniejszej emerytury

Rozbieżność między praktyką ZUS a orzecznictwem sądów wynika przede wszystkim z odmiennego spojrzenia na skutki wyroku Trybunału.

ZUS w wielu sprawach wskazuje, że wyrok z 4 czerwca 2024 r. nie został ogłoszony w Dzienniku Ustaw, a zatem nie może stanowić podstawy do zmiany wcześniejszych decyzji administracyjnych. W praktyce oznacza to, że organ rentowy nadal stosuje przepis ustawy w dotychczasowym brzmieniu.

Sądy powszechne coraz częściej przyjmują jednak inne podejście. Wskazują, że skoro Trybunał Konstytucyjny zakwestionował konstytucyjność określonego rozwiązania prawnego, to sąd rozpoznający odwołanie od decyzji ZUS dotyczącej wysokości emerytury nie powinien bezrefleksyjnie stosować przepisu prowadzącego do naruszenia praw konstytucyjnych jednostki.

Znaczenie orzecznictwa Sądu Najwyższego

Istotną rolę w tym procesie odgrywa również orzecznictwo Sądu Najwyższego. W jednym z rozstrzygnięć dotyczących skutków wyroków Trybunału Konstytucyjnego wskazano, że sąd powszechny nie jest bezwzględnie związany domniemaniem konstytucyjności przepisu ustawy, jeżeli jego niezgodność z Konstytucją została już stwierdzona przez Trybunał.

Coraz więcej korzystnych wyroków

Efektem takiego podejścia jest rosnąca liczba korzystnych dla emerytów wyroków sądów pracy i ubezpieczeń społecznych. W wielu sprawach sądy zmieniają decyzje ZUS i nakazują ponowne obliczenie emerytury bez zastosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej.

Choć nie można jeszcze mówić o pełnej jednolitości orzecznictwa, coraz więcej rozstrzygnięć idzie w kierunku ochrony praw emerytów.

Jak w praktyce dochodzić swoich praw

Osoby, które podejrzewają, że ich emerytura została obliczona w sposób nieprawidłowy, muszą zazwyczaj przejść standardową drogę postępowania.

1. Złożenie wniosku do ZUS o ponowne ustalenie lub przeliczenie wcześniejszej emerytury.
2. Otrzymanie decyzji ZUS (często odmownej).
3. Złożenie odwołania do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych.

Postępowania z zakresu ubezpieczeń społecznych są stosunkowo dostępne – nie wiążą się z wysokimi opłatami sądowymi, a sądy szczegółowo analizują okoliczności sprawy.

Ile można zyskać na przeliczeniu emerytury

Ponowne obliczenie świadczenia może oznaczać zauważalny wzrost miesięcznej emerytury. Różnice często sięgają kilkuset złotych miesięcznie, a przy dłuższym okresie pobierania świadczenia mogą oznaczać także znaczące wyrównanie za poprzednie lata.

Spór, który wciąż się rozwija

Sprawy dotyczące wcześniejszych emerytur są dziś jednym z ciekawszych przykładów tego, jak orzecznictwo konstytucyjne wpływa na praktykę stosowania prawa.

Wyroki Trybunału Konstytucyjnego z 2019 r. i z 2024 r. stworzyły nowy standard ochrony praw emerytów, jednak jednocześnie wywołały liczne spory interpretacyjne. W praktyce to właśnie sądy powszechne odgrywają dziś kluczową rolę w rozstrzyganiu tych spraw.

Dlaczego warto dochodzić swoich praw

Sprawy dotyczące wcześniejszych emerytur pokazują również pewien szerszy problem funkcjonowania naszego systemu. W teorii państwo powinno zapewniać osobom starszym szczególną ochronę oraz poczucie bezpieczeństwa na ostatnim etapie życia. W praktyce jednak wielu emerytów ma poczucie, że zostali pozostawieni sami sobie wobec skomplikowanych przepisów i decyzji administracyjnych, których skutki odczuwają w codziennym życiu.

Nie sposób nie zauważyć, że w polskim systemie prawnym kwestie dotyczące osób starszych wciąż nie zawsze są traktowane z taką uwagą, na jaką zasługują. Wiele problemów emerytalnych ujawnia się dopiero po latach, a osoby, które przez całe życie pracowały i odprowadzały składki, muszą później samodzielnie dochodzić swoich praw w postępowaniach sądowych.

Rodzi to zrozumiałe poczucie niesprawiedliwości. Państwo powinno bowiem tworzyć takie rozwiązania prawne, które realnie chronią osoby starsze oraz zapewniają im stabilność i poczucie godności. Szacunek dla starszych nie powinien pozostawać jedynie deklaracją – powinien znajdować odzwierciedlenie w przepisach prawa oraz w praktyce działania instytucji publicznych.

Rzeczywistość pokazuje jednak, że w wielu przypadkach to właśnie sami emeryci muszą aktywnie zadbać o swoje interesy. Coraz liczniejsze wyroki sądów potwierdzają przy tym, że taka postawa ma sens. Sądy coraz częściej stają po stronie ubezpieczonych i korygują decyzje organów rentowych, gdy okazują się one sprzeczne z Konstytucją lub zasadą zaufania obywatela do państwa.

Każdy z nas prędzej czy później znajdzie się na tym samym etapie życia. Dlatego tak ważne jest, aby prawa osób starszych były realnie chronione, a ich doświadczenie i wkład w życie społeczne traktowane z należnym szacunkiem.

System prawa nie jest czymś abstrakcyjnym – tworzą go ludzie i to od ich wrażliwości oraz odpowiedzialności zależy, czy będzie on rzeczywiście służył obywatelom. Reagowanie na niesprawiedliwość i dochodzenie swoich praw jest więc nie tylko działaniem w interesie własnym, lecz także elementem budowania bardziej sprawiedliwego systemu dla wszystkich.