Przedawnienie roszczeń po nowelizacji – nowe terminy, badanie z urzędu i wpływ na kredyty

Najważniejsze zmiany – art. 118 k.c. i reguła końca roku

Przed nowelizacją ogólny termin przedawnienia wynosił 10 lat. Obecnie wynosi 6 lat, natomiast dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej nadal wynosi 3 lata. Zasady te stosuje się, jeżeli przepis szczególny nie przewiduje innego terminu.

Wprowadzono także regułę, zgodnie z którą koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata. W praktyce może to przesunąć koniec przedawnienia o kilka miesięcy.

Sam fakt wystawienia faktury nie przesądza jednak o długości terminu. Zależy ona od podstawy i rodzaju roszczenia. W niektórych stosunkach prawnych przepisy szczególne przewidują terminy krótsze niż 3 lata.

Odsetki i roszczenia stwierdzone orzeczeniem – skrócenie do 6 lat

Roszczenie o odsetki za opóźnienie, jako roszczenie o świadczenie okresowe, co do zasady przedawnia się po 3 latach. Do tego terminu stosuje się regułę końca roku. Odsetki narastają sukcesywnie, dlatego bieg przedawnienia ocenia się odrębnie dla kolejnych części należności odsetkowej.

Trzeba zarazem uwzględnić ich związek z należnością główną. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem roszczenie o odsetki za opóźnienie co do zasady przedawnia się najpóźniej wraz z roszczeniem głównym. Dokładne wyliczenie wymaga więc sprawdzenia obu należności.

Roszczenia stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu lub innego właściwego organu, orzeczeniem sądu polubownego, ugodą sądową albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd przedawniają się obecnie po 6 latach. Jeżeli orzeczenie lub ugoda obejmuje świadczenia okresowe należne w przyszłości, termin dla tych świadczeń wynosi 3 lata.

Badanie przedawnienia wobec konsumenta z urzędu – art. 117 § 2¹ i art. 117¹ k.c.

Po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi. Jeżeli przedsiębiorca występuje z takim roszczeniem, sąd uwzględnia przedawnienie z urzędu, nawet gdy konsument sam nie podniesie zarzutu.

Artykuł 117¹ k.c. pozwala jednak sądowi w wyjątkowym przypadku, po rozważeniu interesów stron, nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia, jeżeli wymagają tego względy słuszności. Sąd powinien wziąć pod uwagę w szczególności długość terminu, okres, jaki minął od jego upływu, oraz przyczyny opóźnienia wierzyciela, w tym wpływ zachowania konsumenta na niedochodzenie roszczenia w terminie.

Nowelizacja zmieniła również wymagania dotyczące pozwu. Zgodnie z art. 187 § 1 pkt 1¹ k.p.c. pozew o zasądzenie roszczenia powinien zawierać oznaczenie daty jego wymagalności. Brak tej informacji może prowadzić do wezwania powoda do uzupełnienia pisma.

Przepisy przejściowe – jak liczyć terminy rozpoczęte przed 9 lipca 2018 r.?

Co do zasady nowe przepisy stosuje się także do roszczeń powstałych przed wejściem w życie nowelizacji, które 9 lipca 2018 r. nie były jeszcze przedawnione. Ustawa wprowadziła jednak reguły pozwalające porównać termin liczony według dawnych i nowych przepisów.

Jeżeli nowy termin jest krótszy od dotychczasowego, jego bieg liczy się od dnia wejścia w życie ustawy, czyli od 9 lipca 2018 r. Jeżeli jednak zastosowanie dawnego terminu prowadziłoby do wcześniejszego przedawnienia, roszczenie przedawnia się w tym wcześniejszym terminie.

Przykłady zakładają, że po prawomocności orzeczenia nie nastąpiło zdarzenie wpływające na bieg przedawnienia, w szczególności jego przerwanie albo zawieszenie.

Szczególne zasady dotyczące konsumentów w przepisach przejściowych

Do roszczeń przysługujących konsumentowi, powstałych przed 9 lipca 2018 r. i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, których terminy określają art. 118 i art. 125 § 1 k.c., stosuje się przepisy dotychczasowe. W praktyce może to oznaczać zachowanie dłuższego, dziesięcioletniego terminu.

Odrębna reguła dotyczy roszczeń przeciwko konsumentowi, które były już przedawnione przed wejściem nowelizacji w życie, lecz do 9 lipca 2018 r. nie podniesiono zarzutu przedawnienia. Od tego dnia podlegają one skutkom przewidzianym w nowych przepisach. Sąd uwzględnia więc przedawnienie z urzędu, z możliwością zastosowania w wyjątkowym przypadku art. 117¹ k.c.

Wpływ na sprawy kredytowe i kredyty powiązane z walutą obcą

W sprawach dotyczących nieważności umów kredytowych trzeba wyraźnie rozróżnić roszczenie konsumenta wobec banku od roszczenia banku o zwrot wypłaconego kapitału. Dla każdego z nich początek biegu i długość terminu ocenia się odrębnie.

W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady w dniu następującym po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował wobec banku związanie postanowieniami umowy.

Przy ocenie roszczeń konsumenta trzeba uwzględniać także orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Wynika z niego, że krajowe zasady przedawnienia nie mogą prowadzić do sytuacji, w której termin rozpoczyna się lub upływa, zanim konsument wiedział albo mógł rozsądnie dowiedzieć się o nieuczciwym charakterze postanowienia i wynikających z tego prawach. Sama data zawarcia umowy, wydania orzeczenia przez sąd najwyższy albo ogłoszenia wyroku TSUE nie przesądza jeszcze o wiedzy konkretnego konsumenta.

Nie ma tu jednej daty właściwej dla wszystkich umów. Trzeba ustalić treść roszczenia, status stron, moment uzyskania przez konsumenta odpowiedniej wiedzy oraz czynności, które mogły wpłynąć na bieg przedawnienia.

Źródła i przepisy

Ważne