Odmowa wykupu po zakończeniu leasingu. Czy leasingodawca może żądać zwrotu pojazdu i naliczać karę?

Skąd bierze się spór po zakończeniu leasingu?

Najczęściej problem pojawia się wtedy, gdy korzystający zapłacił raty i kwotę wykupu, ale na koncie umowy pozostała inna należność. Może chodzić o składkę ubezpieczeniową, podatek od środków transportu, opłatę administracyjną, koszt monitu albo pozycję wynikającą ze sposobu zaksięgowania wcześniejszych wpłat. I to właśnie takie, z pozoru drobne należności potrafią stać się początkiem poważnego sporu.

Leasingodawca może wówczas uzależnić sprzedaż od pełnego rozliczenia salda. W bardziej spornych przypadkach twierdzi jednak, że termin wykupu minął, prawo do nabycia rzeczy wygasło, a pojazd lub maszyna powinny zostać niezwłocznie zwrócone.

W podobnie brzmiących umowach skutki opóźnienia mogą być zupełnie inne. To jedna z tych spraw, w których jedno zdanie zawarte w OWUL potrafi zmienić ocenę całej sytuacji.

Czy zapłata wykupu oznacza nabycie własności?

Nie zawsze. Przez cały okres leasingu właścicielem przedmiotu pozostaje finansujący, o czym niestety często się zapomina. Wykup jest odrębnym etapem, którego przebieg zależy od umowy i ogólnych warunków leasingu (OWUL).

Zwykle znaczenie mają łącznie:

• zapłata rat i pozostałych należności;
• terminowe zgłoszenie zamiaru wykupu;
• wpłata ceny albo wymaganej kaucji;
• dopełnienie formalności przewidzianych przez strony.

Przelew opisany jako „wykup” jest ważnym dokumentem, lecz sam nie musi oznaczać, że własność już przeszła na korzystającego. Dla wielu osób jest to zaskakujące, ponieważ zapłata ceny intuicyjnie kojarzy się z zakończeniem transakcji. Z drugiej strony leasingodawca, który przyjął cenę i pozostaje związany zobowiązaniem do sprzedaży, nie zawsze może po prostu zatrzymać pieniądze i zażądać zwrotu rzeczy.

W sporze nie chodzi wyłącznie o to, czy cena została zapłacona. Równie ważne jest to, jaki charakter miało prawo wykupu i czy nadal wiązało leasingodawcę.

Czy dodatkowa zaległość oznacza utratę wykupu?

To zależy od treści konkretnej umowy. Niekiedy brak pełnego rozliczenia jedynie wstrzymuje sprzedaż do czasu zapłaty. W innych przypadkach niedochowanie określonego terminu może prowadzić do wygaśnięcia uprawnienia. Różnica wydaje się niewielka, ale dla korzystającego ma zasadnicze znaczenie.

Nie każda należność musi jednak wywoływać ten sam skutek. Inaczej może być ocenione spóźnienie z zapłatą ceny wykupu, a inaczej niewielka zaległość związana z dodatkową opłatą. Znaczenie ma również wcześniejsza korespondencja, sposób przyjmowania wpłat i to, jak strony wykonywały umowę.

Także wezwanie do zapłaty nie zawsze kończy sprawę. Może być jedynie żądaniem uregulowania salda, ale może też zawierać oświadczenie, z którym umowa wiąże dalej idące konsekwencje. Dlatego każde pismo powinno być czytane w całości, razem z umową i OWUL.

Czy trzeba zwrócić pojazd po wezwaniu leasingodawcy?

Po zakończeniu leasingu korzystający co do zasady powinien zwrócić rzecz, jeżeli nie doszło do jej wykupu. Sytuacja nie jest jednak oczywista, gdy cena została zapłacona, warunki sprzedaży zostały spełnione, a leasingodawca nadal pozostaje zobowiązany do przeniesienia własności.

Zbyt szybkie przyjęcie, że każde wezwanie jest zasadne, może osłabić pozycję korzystającego. Z kolei bezpodstawne zatrzymywanie pojazdu lub maszyny może prowadzić do dalszych roszczeń. Dlatego przed podjęciem decyzji trzeba ocenić, czy w danym momencie obowiązek zwrotu rzeczy rzeczywiście już powstał.

Nie należy ignorować wezwania do zwrotu. Nie warto też odpowiadać na nie pochopnie, bez sprawdzenia całej dokumentacji i skutków proponowanego działania.

Szczególnej uwagi wymaga sytuacja, w której leasingodawca zapowiada odbiór rzeczy, jej sprzedaż albo dalsze naliczanie opłat. W takich sprawach czas reakcji może mieć realne znaczenie.

Kara za brak zwrotu przedmiotu leasingu

OWUL często przewidują karę za każdy dzień opóźnienia w zwrocie pojazdu, maszyny lub urządzenia. Jej wysokość może szybko osiągnąć znaczną kwotę, szczególnie gdy spór trwa przez kilka tygodni lub miesięcy.

Kara za brak zwrotu rzeczy jest co do zasady dopuszczalna. Nie oznacza to jednak, że każda wystawiona nota jest prawidłowa. Podstawowe znaczenie ma odpowiedź na pytanie, czy korzystający miał już obowiązek wydać przedmiot leasingu.

W pewnych okolicznościach kara może zostać obniżona, zwłaszcza gdy pozostaje w wyraźnej dysproporcji do naruszenia i chronionego interesu leasingodawcy. Nie odbywa się to jednak automatycznie. Wymaga przedstawienia odpowiednich okoliczności konkretnej sprawy.

Co wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego?

Istotne wskazówki przynosi wyrok Sądu Najwyższego z 11 lipca 2023 r., II CSKP 1406/22. Sprawa dotyczyła leasingu maszyn oraz odrębnego zobowiązania finansującego do ich późniejszej sprzedaży.

Korzystający zapłacił zaległe raty i ceny wykupu. Leasingodawca nie zakończył natomiast zobowiązania do sprzedaży w sposób przewidziany w umowach. Sąd Najwyższy uznał, że w tych okolicznościach korzystającemu przysługiwało roszczenie o przeniesienie własności, które miało znaczenie również dla żądania zwrotu maszyn.

Orzeczenie nie oznacza, że każda zapłata dokonana po terminie zachowuje wykup. Pokazuje jednak, że samo opóźnienie nie zawsze zamyka sprawę. Decydujące mogą być treść dokumentów oraz czynności podjęte przez obie strony po zakończeniu leasingu.

Z kolei w wyroku z 7 lutego 2019 r., II CSK 758/18, Sąd Najwyższy potwierdził możliwość zastrzeżenia kary za nieterminowy zwrot przedmiotu leasingu. Tym bardziej istotne staje się więc ustalenie, od kiedy obowiązek zwrotu rzeczy rzeczywiście istniał.

Co zrobić po odmowie wykupu?

W pierwszej kolejności warto zabezpieczyć komplet dokumentów i nie ograniczać się do ostatniej wiadomości od leasingodawcy. Do oceny sprawy potrzebne są przede wszystkim:

• umowa leasingu wraz z OWUL i załącznikami;
• warunki wykupu oraz rozliczenie końcowe;
• potwierdzenia wpłat;
• wezwania do zapłaty lub zwrotu rzeczy;
• korespondencja prowadzona przed zakończeniem umowy i po nim.

Nie warto zwlekać z analizą. W zależności od konstrukcji umowy niektóre uprawnienia mogą być ograniczone krótkimi terminami, a narastająca kara może istotnie zwiększać wartość sporu.