Umowa „Megahipoteka” Alior Banku indeksowana do GBP – które postanowienia mogą być niedozwolone i czego może dochodzić kredytobiorca?

Spory dotyczące kredytów powiązanych z walutami obcymi nie ograniczają się do kredytów indeksowanych lub denominowanych do franka szwajcarskiego. W obrocie występowały również umowy odnoszące saldo zadłużenia do euro, dolara amerykańskiego czy funta brytyjskiego. Jednym z takich produktów była oferowana przez Alior Bank „Megahipoteka”, w ramach której kredyt udzielony i wypłacony w złotych mógł zostać zaindeksowany do GBP.

Analiza jednego ze wzorców tej umowy, stosowanego w 2016 r., prowadzi do wniosku, że część zawartych w nim postanowień może budzić poważne zastrzeżenia. Dotyczy to przede wszystkim sposobu ustalania kursów walut, wpływu banku na wysokość salda zadłużenia, informacji przekazanych kredytobiorcy o ryzyku kursowym, zasad zmiany opłat oraz postanowień związanych z ubezpieczeniami.

Nie oznacza to oczywiście, że każda umowa „Megahipoteka” będzie nieważna. Ocena zawsze wymaga zbadania konkretnego tekstu umowy, regulaminu, załączników, okoliczności jej zawarcia oraz sposobu jej późniejszego wykonywania. W analizowanych wzorcach można jednak dostrzec podstawy do podważenia klauzul przeliczeniowych, a w określonych przypadkach również do wystąpienia z żądaniem ustalenia, że umowa nie wiąże kredytobiorcy w całości.

Jak działał kredyt „Megahipoteka” indeksowany do GBP?

Kredyt indeksowany do GBP nie był kredytem, w ramach którego klient otrzymywał od banku funty brytyjskie. W analizowanym wzorcu kwota kredytu była określona w złotych i w złotych miała zostać wypłacona na cel związany z nieruchomością. Waluta obca służyła natomiast do ustalenia wysokości zadłużenia oraz późniejszego rozliczania rat.

Po wypłacie kredytu lub jego poszczególnych transz bank przeliczał kwoty wyrażone w złotych na GBP według kursu kupna waluty ogłaszanego przez bank. W ten sposób powstawało saldo zadłużenia wyrażone w funtach. Jeżeli kredyt był wypłacany w kilku transzach, każda z nich mogła być przeliczana według innego kursu obowiązującego w dniu jej uruchomienia.

W przypadku spłaty rat w złotych bank dokonywał kolejnego przeliczenia, tym razem według nocnego kursu sprzedaży GBP obowiązującego w dniu spłaty. Kredytobiorca mógł również spłacać raty bezpośrednio w walucie indeksacji. Możliwość spłaty w GBP pozwalała uniknąć stosowania kursu sprzedaży banku przy kolejnych ratach, ale nie usuwała przeliczenia dokonanego wcześniej przy wypłacie kredytu. Początkowa wysokość zadłużenia w GBP nadal zależała bowiem od kursu kupna zastosowanego przez bank do poszczególnych transz.

Postanowienia dotyczące przeliczenia wypłaconego kredytu

W analizowanym wzorcu kluczowe znaczenie ma postanowienie przewidujące, że kredyt indeksowany zostanie uruchomiony po przeliczeniu według kursu kupna waluty ogłoszonego w siedzibie banku w dniu wypłaty kredytu lub jego transzy. Zastosowany kurs miał określać ostateczną, wyrażoną w walucie obcej wysokość zadłużenia.

Oznaczało to, że w chwili zawierania umowy kredytobiorca znał kwotę kredytu w złotych, ale nie znał jeszcze ostatecznej wysokości swojego zadłużenia w GBP. Saldo miało zostać ustalone dopiero później, w dniu wypłaty poszczególnych transz, przy zastosowaniu kursów obowiązujących w tabeli banku.

Była to kwestia zasadnicza. Kurs zastosowany przy uruchomieniu kredytu nie służył jedynie technicznemu przeliczeniu kwoty. Bezpośrednio decydował o wysokości kapitału zapisanego na rachunku kredytowym w GBP, od którego następnie naliczano odsetki i obliczano wysokość rat.

Jeżeli kurs kupna był niższy, do spłaty przypisywano kredytobiorcy wyższą liczbę funtów. Zastosowanie bankowego kursu kupna już w momencie wypłaty mogło więc zwiększyć saldo zadłużenia w stosunku do salda obliczonego według kursu średniego albo według obiektywnego kursu rynkowego.

Przy kredycie wypłacanym w transzach ostateczne saldo nie było znane nie tylko przy podpisaniu umowy, ale mogło kształtować się stopniowo przez wiele miesięcy. Każda kolejna wypłata była uzależniona od kursu ustalonego przez bank w dniu uruchomienia danej transzy.

Kurs sprzedaży przy spłacie rat w złotych

Drugim istotnym postanowieniem analizowanej umowy jest klauzula przewidująca, że rata kredytu spłacana w PLN będzie przeliczana według nocnego kursu sprzedaży waluty ogłaszanego przez bank w dniu spłaty.

Kredytobiorca został więc obciążony nie tylko ryzykiem zmiany kursu GBP, lecz także różnicą pomiędzy kursem kupna zastosowanym przy wypłacie a kursem sprzedaży stosowanym przy spłacie. Bank rozliczał więc mechanizm indeksacji w sposób dla siebie korzystniejszy ekonomicznie.

Znaczenie tej klauzuli zależy od tego, w jakiej walucie kredyt był faktycznie spłacany. Jeżeli kredytobiorca od początku dokonywał wpłat bezpośrednio w GBP, kurs sprzedaży banku nie musiał być stosowany do każdej raty. Nadal jednak pozostaje problem kursu kupna, według którego bank ustalił początkowe saldo zadłużenia po wypłacie kredytu lub poszczególnych transz.

Sama możliwość spłaty w GBP nie przesądza więc, że mechanizm indeksacji był prawidłowy. Może ograniczać zakres roszczeń dotyczących spreadu pobieranego przy spłatach, ale nie usuwa pytania o prawidłowość określenia salda kredytu.

Czy załącznik opisujący kursy chroni bank przed zarzutem abuzywności?

W niektórych wzorcach kredytów walutowych umowa ograniczała się do prostego odesłania do tabeli kursowej banku. W przypadku analizowanej „Megahipoteki” Alior Bank dołączał załącznik zatytułowany „Zasady i terminy ustalania kursów wymiany walut w Alior Banku S.A.”. Na pierwszy rzut oka może się więc wydawać, że sposób tworzenia kursów został dokładnie opisany.

Sama obecność takiego załącznika nie przesądza jednak o przejrzystości mechanizmu.

Z dokumentu wynikało, że tabelowy kurs kupna i sprzedaży miał być tworzony na podstawie kursów funkcjonujących na aktywnym międzybankowym hurtowym rynku wymiany walut, międzybankowego spreadu oraz marży banku. Marża miała być dodawana do kursu sprzedaży i odejmowana od kursu kupna, a jej maksymalna wysokość mogła sięgać 6%.

Problem polega na tym, że kredytobiorca nie otrzymywał obiektywnego wzoru pozwalającego samodzielnie ustalić wysokość tej marży. Dokument wskazywał jedynie, że bank bierze pod uwagę bieżącą sytuację na rynku walutowym, poziom i zmienność kursów, płynność poszczególnych walut, koszty pozyskania waluty oraz konkurencyjność kursów oferowanych klientom.

Nie określono natomiast, jaką wagę bank przypisywał poszczególnym czynnikom, w jakim kierunku dany czynnik wpływał na marżę, z jakiego konkretnego źródła pobierano dane ani w jakim stopniu zmiana sytuacji rynkowej powodowała zmianę kursu stosowanego wobec kredytobiorcy.

Dlaczego taki mechanizm może być niedozwolony?

Postanowienie umowy zawieranej z konsumentem może zostać uznane za niedozwolone, jeżeli nie zostało indywidualnie uzgodnione, kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco narusza jego interesy. Postanowienia określające główne świadczenia stron również mogą podlegać takiej kontroli, jeżeli nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

W przypadku klauzul kursowych nie chodzi wyłącznie o to, czy bank faktycznie stosował kurs zbliżony do rynkowego. Oceny dokonuje się przede wszystkim na podstawie treści umowy i wzorca obowiązujących w chwili zawarcia kontraktu. Późniejsze umiarkowane korzystanie przez bank z przyznanego uprawnienia nie usuwa problemu, jeżeli już od początku postanowienie dawało mu zbyt szeroką swobodę.

Kredytobiorca powinien móc zrozumieć nie tylko językowe brzmienie klauzuli, ale również jej rzeczywiste skutki ekonomiczne. Powinien wiedzieć, od jakich obiektywnych danych zależy jego zadłużenie i w jaki sposób może sprawdzić obliczenia banku.

W uchwale z 24 czerwca 2026 r., sygn. III CZP 8/26, pełny skład Izby Cywilnej Sądu Najwyższego uznał, że postanowienie określające kurs waluty na podstawie kursu średniego NBP korygowanego o marżę banku należy oceniać pod kątem abuzywności jako całość. Analizowany mechanizm Alior Banku nie odwołuje się w identyczny sposób do kursu średniego NBP, dlatego tej uchwały nie można przenosić na niego automatycznie. Potwierdza ona jednak znaczenie całościowej kontroli mechanizmu kursowego, a nie badania marży w oderwaniu od sposobu ustalania salda i rat.

Prawo banku do zmiany zasad ustalania kursów

Dodatkowe zastrzeżenia wywołują postanowienia regulaminu, zgodnie z którymi bank zastrzegał sobie prawo do zmiany zasad ustalania spreadu walutowego. Zmienione zasady miały być doręczane kredytobiorcy, który mógł nie zaakceptować zmiany i wypowiedzieć umowę.

Taki mechanizm nie zawsze zapewnia rzeczywistą równowagę stron. Wypowiedzenie wieloletniego kredytu hipotecznego oznacza konieczność szybkiego rozliczenia znacznego zadłużenia, sprzedaży nieruchomości albo uzyskania finansowania w innym banku. Samo formalne przyznanie prawa do wypowiedzenia nie musi więc stanowić skutecznej ochrony konsumenta.

Jeżeli bank zastrzega sobie możliwość jednostronnego wpływania na parametry mające znaczenie dla wysokości świadczeń konsumenta, podstawowe znaczenie ma to, czy granice tej ingerencji zostały w umowie opisane jasno, konkretnie i w sposób sprawdzalny.

Informacja o ryzyku kursowym

Odrębnym problemem jest zakres informacji przekazanych kredytobiorcy o ryzyku kursowym. W przypadku kredytu indeksowanego do GBP konsument powinien otrzymać jasne dane pozwalające ocenić, że wzrost kursu waluty może przełożyć się nie tylko na wysokość bieżących rat, lecz także na całe saldo zadłużenia wyrażone w złotych.

Sama informacja, że kurs waluty może się zmieniać, nie zawsze jest wystarczająca. Znaczenie ma to, czy bank przedstawił ryzyko w sposób umożliwiający realną ocenę skutków ekonomicznych umowy, zwłaszcza przy zobowiązaniu zaciąganym na wiele lat.

W praktyce trzeba więc przeanalizować nie tylko samą umowę, ale również oświadczenia podpisane przy jej zawieraniu, symulacje, formularze informacyjne i pozostałe dokumenty wręczone kredytobiorcy.

Zmiana opłat i prowizji

Analizowany wzorzec wymaga także sprawdzenia pod kątem postanowień pozwalających bankowi na zmianę opłat i prowizji. W umowach długoterminowych takie klauzule są częste, ale nie oznacza to, że każda z nich jest prawidłowa.

Jeżeli bank przyznaje sobie szerokie prawo do zmiany tabeli opłat, to umowa powinna w sposób dostatecznie jasny wskazywać, kiedy zmiana jest dopuszczalna i od jakich obiektywnych okoliczności zależy. Konsument nie powinien pozostawać w sytuacji, w której nie da się przewidzieć, z jakich przyczyn i w jakim zakresie koszty umowy mogą wzrosnąć.

Postanowienia pozostawiające przedsiębiorcy zbyt dużą swobodę w określaniu przyszłych kosztów mogą zostać uznane za niedozwolone. Ich wyeliminowanie zazwyczaj nie prowadzi samo w sobie do upadku całej umowy, ale może uzasadniać żądanie zwrotu określonych opłat.

Ubezpieczenie na życie, ubezpieczenie nieruchomości i marża kredytu

W analizowanym wzorcu istotną rolę odgrywały ubezpieczenia. Przystąpienie do oferowanego przez bank ubezpieczenia na życie wiązało się z obniżeniem marży kredytowej. Składka za pierwszy wieloletni okres ochrony była płatna z góry, a po jego zakończeniu przewidziano składki miesięczne obliczane jako procent aktualnego salda kredytu.

Tego rodzaju konstrukcja wymaga sprawdzenia, czy ubezpieczenie było rzeczywiście dobrowolne, czy klient mógł przedstawić polisę zewnętrzną, jakie były skutki rezygnacji, jak długo pobierano składki oraz czy zachowano uzgodnioną obniżkę marży.

Szczególne znaczenie ma porównanie stopy referencyjnej, marży zapisanej w umowie, marży obniżonej w związku z ubezpieczeniem oraz oprocentowania faktycznie stosowanego w kolejnych latach. Jeżeli bank pobierał składki, a jednocześnie nie stosował obniżonej marży zgodnie z umową, mogłoby to prowadzić do odrębnego roszczenia o zwrot nadpłaconych odsetek.

Należy także zbadać postanowienia pozwalające bankowi zawrzeć ubezpieczenie nieruchomości na koszt kredytobiorcy w razie niedostarczenia wymaganej polisy. Jeżeli umowa nie określała w sposób wystarczający zakresu i maksymalnego kosztu takiego ubezpieczenia, postanowienie mogło nadmiernie obciążać konsumenta.

Co po zaprzestaniu publikowania LIBOR GBP?

Oprocentowanie wielu umów indeksowanych do GBP było oparte na wskaźniku LIBOR GBP 3M powiększonym o marżę banku. Publikacja syntetycznego wskaźnika GBP LIBOR 3M zakończyła się w marcu 2024 r.

W przeciwieństwie do kredytów powiązanych z CHF, dla których w prawie unijnym wyznaczono ustawowy zamiennik LIBOR, sytuacja umów opartych na GBP LIBOR może wymagać odrębnej oceny. Alior Bank informował klientów o możliwości zawarcia aneksów wprowadzających wskaźnik SONIA jako wskaźnik alternatywny.

W każdej sprawie należy sprawdzić, czy taki aneks został zawarty, czy bank doręczył zmianę regulaminu, jaka wartość SONIA została zastosowana, czy do wskaźnika dodano korektę oraz w jaki sposób bank oblicza oprocentowanie po zakończeniu publikacji LIBOR GBP.

Jeżeli kredytobiorca nie podpisał aneksu, a pierwotna umowa nie zawierała dostatecznej klauzuli awaryjnej, bank powinien wskazać konkretną podstawę prawną i umowną dalszego naliczania odsetek. Sam fakt, że SONIA jest ekonomicznie uznawana za następcę LIBOR GBP, nie musi jeszcze oznaczać, że bank mógł jednostronnie zmienić treść wieloletniej umowy w dowolny sposób.

Problem wskaźnika referencyjnego jest odrębny od abuzywności klauzul kursowych. Może jednak mieć istotne znaczenie dla wysokości aktualnego oprocentowania oraz wartości ewentualnych nadpłat.

Czy umowę „Megahipoteka” można zakwestionować w całości?

Potocznie mówi się o „unieważnieniu kredytu”, choć z prawnego punktu widzenia żądanie może dotyczyć ustalenia nieważności umowy albo nieistnienia wynikającego z niej stosunku prawnego wskutek bezskuteczności klauzul niedozwolonych.

Jeżeli sąd uzna postanowienia kursowe za niedozwolone, nie wiążą one konsumenta od chwili zawarcia umowy. Następnie należy ustalić, czy po ich usunięciu umowa może być nadal wykonywana.

W przypadku kredytu indeksowanego usunięcie sposobu ustalania kursu może uniemożliwić określenie, jakie saldo powstało po wypłacie kredytu oraz w jakiej wysokości powinny być spłacane raty. Sąd nie powinien samodzielnie tworzyć za strony nowego mechanizmu ani zastępować klauzuli bankowej kursem średnim NBP wyłącznie po to, aby utrzymać umowę.

Nie jest to jednak skutek automatyczny. W każdej sprawie dotyczącej kredytu indeksowanego do GBP bank będzie podnosił, że zasady kursowe zostały opisane w osobnym załączniku, klient mógł spłacać raty bezpośrednio w funtach, a w wielu przypadkach osiągał dochody w tej walucie. Wynik postępowania zależy więc od dokładnej treści dokumentów, sposobu przekazania informacji i okoliczności zawarcia umowy.

Jak wygląda rozliczenie po ustaleniu nieważności?

Jeżeli umowa okaże się niewiążąca w całości, świadczenia spełnione przez obie strony podlegają rozliczeniu.

Kredytobiorca może dochodzić zwrotu rat kapitałowo-odsetkowych, prowizji oraz innych należności zapłaconych w wykonaniu niewiążącej umowy. Roszczenie może obejmować świadczenia spełnione w złotych oraz bezpośrednio w GBP. Zakres zwrotu kosztów ubezpieczenia wymaga dodatkowej oceny, ponieważ część składek mogła stanowić wynagrodzenie ubezpieczyciela za rzeczywiście udzieloną ochronę.

Bankowi przysługuje natomiast roszczenie o zwrot faktycznie wypłaconego kapitału. Każda ze stron ma własne roszczenie o zwrot spełnionego świadczenia. W praktyce konieczne jest więc porównanie kwoty wypłaconego kredytu z sumą wszystkich wpłat dokonanych przez kredytobiorcę.

Bank nie powinien uzyskiwać dodatkowego wynagrodzenia za samo korzystanie przez konsumenta z kapitału ponad zwrot wypłaconej kwoty i ewentualne odsetki za opóźnienie należne po skutecznym wezwaniu do zapłaty.

Jakie inne postanowienia mogą budzić zastrzeżenia?

Poza klauzulami kursowymi wątpliwości mogą wywoływać postanowienia przyznające bankowi szerokie prawo do pobrania zadłużenia z innych rachunków klienta, w tym z lokaty niezależnie od terminu jej zapadalności. Kontroli wymagają także przesłanki podwyższenia marży, obowiązek ustanawiania dodatkowych zabezpieczeń, zasady obciążania kredytobiorcy kosztami inspekcji i ubezpieczeń oraz szeroko opisane przypadki wypowiedzenia umowy.

Istotne może być również postanowienie, zgodnie z którym nadpłata dokonana bez wcześniejszej pisemnej dyspozycji pozostaje na rachunku do dnia wymagalności kolejnej raty i nie jest oprocentowana. W połączeniu z obowiązkiem złożenia dyspozycji przed wcześniejszą spłatą może ono ograniczać możliwość szybkiego zmniejszenia kapitału.

Nie wszystkie niedozwolone postanowienia prowadzą do upadku całej umowy. Część z nich może skutkować jedynie brakiem związania konkretną klauzulą i obowiązkiem zwrotu opłat naliczonych na jej podstawie. Największe znaczenie dla istnienia całej umowy mają zazwyczaj postanowienia określające mechanizm indeksacji, saldo zadłużenia i wysokość świadczeń.

Dlaczego potrzebna jest historia wypłaty i spłaty kredytu?

Sama umowa pozwala ocenić konstrukcję prawną kredytu, ale nie wystarcza do obliczenia roszczeń. Niezbędne jest zaświadczenie banku obejmujące pełną historię uruchomienia i spłaty kredytu.

Z dokumentu powinno wynikać, kiedy i w jakiej wysokości bank wypłacił poszczególne transze, jaki kurs kupna zastosował, ile GBP dopisano do salda po każdej wypłacie oraz jaka była łączna wysokość zadłużenia. Historia spłat powinna natomiast pokazywać datę, kwotę i walutę każdej wpłaty, sposób jej podziału na kapitał, odsetki, opłaty i składki ubezpieczeniowe, a także kursy stosowane przy spłatach w złotych.

Potrzebna jest również informacja o zmianach stopy referencyjnej i marży, sposobie zastąpienia LIBOR GBP, wszystkich nadpłatach, kosztach ubezpieczeń oraz aktualnym saldzie kredytu.

Dopiero na tej podstawie można obliczyć sumę świadczeń spełnionych na rzecz banku, porównać ją z wypłaconym kapitałem, zweryfikować prawidłowość oprocentowania i określić wartość roszczenia na wypadek nieważności albo bezskuteczności poszczególnych postanowień.

Czego może dochodzić kredytobiorca?

Zakres roszczeń zależy od wyniku indywidualnej analizy. Najdalej idącym żądaniem jest ustalenie, że umowa nie wiąże w całości, oraz zwrot świadczeń zapłaconych bankowi w wykonaniu tej umowy.

Jeżeli nie ma podstaw do zakwestionowania całego kontraktu, możliwe może być dochodzenie zwrotu konkretnych opłat, nadpłaconych odsetek, nieprawidłowo naliczonych składek lub świadczeń pobranych na podstawie niedozwolonych postanowień. Odrębnego sprawdzenia wymaga również oprocentowanie stosowane po zakończeniu publikacji LIBOR GBP.

W odpowiedniej sprawie można także rozważyć sankcję wynikającą z dawnego art. 46 ustawy o kredycie konsumenckim. Każde z tych roszczeń wymaga jednak odrębnej podstawy prawnej i odrębnych wyliczeń.

Podsumowanie

Umowy „Megahipoteka” indeksowane do GBP mogą zawierać postanowienia pozwalające zakwestionować sposób ustalenia salda zadłużenia i wysokości rat. Najważniejsze zastrzeżenia dotyczą przeliczania wypłaconych transz według kursu kupna Alior Banku, stosowania kursu sprzedaży przy spłacie w złotych oraz marży kursowej, której wysokości kredytobiorca nie mógł samodzielnie obliczyć ani zweryfikować.

Znaczenie mogą mieć również niedostateczne informacje o ekonomicznych skutkach ryzyka kursowego, szerokie uprawnienia banku do zmiany opłat i zasad spreadu, konstrukcja ubezpieczeń oraz sposób zastąpienia LIBOR GBP po zakończeniu jego publikacji.

Osiąganie dochodów w GBP i możliwość spłaty bezpośrednio w tej walucie są ważnymi argumentami banku, ale nie wykluczają ochrony konsumenckiej. Nie rozstrzygają także, czy bank miał prawo określić początkowe saldo zadłużenia na podstawie mechanizmu, którego kredytobiorca nie był w stanie samodzielnie odtworzyć.

Każda sprawa wymaga analizy pełnego zestawu dokumentów, a w szczególności umowy, regulaminu, zasad ustalania kursów, symulacji ryzyka, dokumentacji ubezpieczeniowej, aneksów dotyczących oprocentowania oraz historii wypłat i spłat.

Powiązane materiały:

kredyty walutowe