Emerytura mieszana a dalsza praca po przejściu na emeryturę. Czy TK otworzy drogę do wyższych świadczeń?

Czym jest emerytura mieszana?

Większość emerytów spotyka się z pojęciem emerytury obliczanej według „starych” albo „nowych” zasad. Znacznie mniej osób wie, że przepisy przejściowe reformy emerytalnej przewidywały również tzw. emerytury mieszane.

W takim przypadku ZUS obliczał jedną część świadczenia według wcześniejszych zasad określonych w art. 53 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a drugą według nowych zasad kapitałowych wynikających z art. 26 tej ustawy.

W praktyce oznaczało to połączenie w jednej emeryturze dwóch odmiennych sposobów ustalania wysokości świadczenia.

Gdzie pojawił się problem?

Spór dotyczy osób, które po uzyskaniu emerytury nadal pracowały, otrzymywały wynagrodzenie i odprowadzały składki do ZUS.

Co do zasady dalsza aktywność zawodowa może wpływać na wysokość świadczenia. W przypadku emerytur mieszanych ZUS i sądy przyjmowały jednak przez lata wykładnię, zgodnie z którą emeryt może skorzystać jedynie z doliczenia składek zgromadzonych po przyznaniu świadczenia.

Nie może natomiast domagać się ponownego ustalenia podstawy wymiaru części emerytury obliczonej według wcześniejszych zasad, nawet jeżeli po przejściu na emeryturę osiągał wyższe wynagrodzenie niż wcześniej.

Właśnie to rozróżnienie stało się źródłem sporu konstytucyjnego.

Doliczenie składek a ponowne ustalenie podstawy wymiaru

W takich sprawach trzeba odróżnić dwa mechanizmy, które często potocznie określa się jednym słowem: „przeliczenie”.

W przypadku emerytur mieszanych ZUS dopuszczał pierwszy mechanizm, oparty na art. 108 ustawy emerytalnej. Odmawiał natomiast zastosowania art. 111 w związku z art. 109 tej ustawy, czyli ponownego ustalenia podstawy wymiaru.

Różnica nie ma wyłącznie technicznego charakteru. W zależności od wysokości późniejszych zarobków i przebiegu zatrudnienia oba sposoby mogą prowadzić do odmiennego wyniku finansowego.

Czego dotyczy skarga konstytucyjna w sprawie SK 48/25?

Problem stał się przedmiotem skargi konstytucyjnej rozpoznawanej przez Trybunał Konstytucyjny pod sygnaturą SK 48/25.

Skarżąca uzyskała emeryturę mieszaną, której 55% ZUS obliczył według zasad określonych w art. 53 ustawy emerytalnej, a pozostałe 45% według zasad kapitałowych wynikających z art. 26 tej ustawy.

Po uzyskaniu prawa do świadczenia przez kolejnych dziewięć lat pozostawała aktywna zawodowo i odprowadzała składki. Gdy wystąpiła o ponowne przeliczenie emerytury z uwzględnieniem późniejszych zarobków, ZUS odmówił.

Skarżąca nie uzyskała korzystnego rozstrzygnięcia również przed sądami. Sądy przyjęły, że art. 183 ust. 6 ustawy emerytalnej wyłącza możliwość ponownego ustalenia podstawy wymiaru emerytury mieszanej na zasadach wynikających z art. 111 w związku z art. 109 tej ustawy.

Dlaczego obecne zasady są kwestionowane?

W sprawie pojawia się argument, który trudno pominąć. Skoro ustawodawca zdecydował, że część emerytury ma być ustalana według wcześniejszych zasad, to powstaje pytanie, dlaczego później nie pozwala na zastosowanie mechanizmów przeliczeniowych odnoszących się właśnie do tych zasad.

Innymi słowy: jeżeli określona część świadczenia została obliczona według art. 53 ustawy emerytalnej, to czy nie powinna również podlegać ponownemu ustaleniu według reguł właściwych dla tego sposobu obliczania emerytury?

Zdaniem skarżącej obecna wykładnia prowadzi do nieuzasadnionego zróżnicowania sytuacji emerytów. Osoba pobierająca emeryturę ustaloną w całości według wcześniejszych zasad może, po spełnieniu ustawowych warunków, ubiegać się o ponowne ustalenie podstawy wymiaru. Osoba, której ZUS obliczył według tych samych zasad tylko część świadczenia, zostaje takiej możliwości pozbawiona.

W skardze wskazano, że taki stan może naruszać konstytucyjne prawo do zabezpieczenia społecznego, zasadę równości oraz ochronę praw majątkowych.

Kogo może dotyczyć przyszły wyrok TK?

Przyszłe rozstrzygnięcie może mieć znaczenie przede wszystkim dla osób pobierających emerytury mieszane, które po przyznaniu świadczenia nadal pracowały.

Nie oznacza to, że każdy emeryt pobierający emeryturę mieszaną automatycznie uzyska prawo do wyższego świadczenia. Znaczenie będzie miała treść przyszłego rozstrzygnięcia, sposób jego stosowania przez ZUS i sądy oraz dokumenty dotyczące konkretnej osoby.

Co warto sprawdzić w decyzji ZUS?

Pierwszym krokiem powinno być ustalenie, czy ZUS rzeczywiście przyznał emeryturę mieszaną. Nie zawsze wynika to wprost z nazwy świadczenia. Najważniejszy jest sposób jego obliczenia.

W decyzji ZUS powinny znajdować się informacje wskazujące, jaka część emerytury została ustalona według art. 53, a jaka według art. 26 ustawy emerytalnej. Proporcje mogą być oznaczone procentowo.

Dopiero zestawienie tych informacji pozwala ocenić, czy sprawa odpowiada problemowi rozpatrywanemu przez Trybunał Konstytucyjny.

Jakie dokumenty warto przygotować?

W sprawach emerytalnych jedna decyzja rzadko pokazuje całą historię świadczenia. Często trzeba wrócić do dokumentów sprzed kilku albo kilkunastu lat i porównać je z późniejszym zatrudnieniem.

Jeżeli część dokumentów nie zachowała się, można wystąpić do ZUS o udostępnienie akt emerytalno-rentowych albo wydanie kopii decyzji i wyliczeń.

W takich sprawach historia świadczenia często ukrywa się właśnie w załącznikach, procentach i podstawach prawnych. ZUS nie zawsze podaje ją w jednym miejscu i jednym zdaniem.

Czy sprawa może mieć szersze znaczenie?

Historia sporów emerytalnych pokazuje, że zagadnienie dotyczące początkowo wąskiej grupy osób może później wpłynąć na praktykę ZUS i sposób rozpoznawania podobnych spraw przez sądy.

W przypadku emerytur mieszanych problem może dotyczyć osób, które przez wiele lat po przyznaniu świadczenia pozostawały aktywne zawodowo, ale nie mogły wykorzystać późniejszych, korzystniejszych zarobków przy ponownym ustalaniu części emerytury.

Na rozstrzygnięcie Trybunału Konstytucyjnego nadal trzeba poczekać. Już teraz warto jednak sprawdzić, na jakiej podstawie ZUS ustalił emeryturę, jakie proporcje zastosował i czy dalsza aktywność zawodowa mogłaby mieć znaczenie dla wysokości świadczenia.

Samo oczekiwanie na wyrok nie zastąpi analizy dokumentów. Dopiero decyzje ZUS, późniejsze zarobki i historia przeliczeń pokażą, czy konkretna sprawa mieści się w problemie dotyczącym emerytur mieszanych.