Kredyt indeksowany do CHF w BGK – klauzule niedozwolone i skutki nieważności umowy

Jak działał mechanizm indeksacji w tej umowie?

Umowa określała okres kredytowania do 2036 r. i wskazywała kwotę 149 950,73 CHF jako równowartość 350 000 zł z dnia zawarcia umowy. Kredytobiorcy nie otrzymali jednak franków. BGK uruchomił cztery transze w złotych, przeliczając je według kursu kupna CHF z własnej tabeli obowiązującej w dniu wypłaty.

Różnica między kursem kupna a kursem sprzedaży tworzyła spread walutowy. Z treści umowy wynika, że kredytobiorcy poznawali kurs dopiero z tabeli banku, a od tej wartości zależały zarówno wysokość wypłaconych środków, jak i rat w złotych.

Dlaczego postanowienia mogą być niedozwolone?

W umowie z konsumentem postanowienia określające główne świadczenia muszą być sformułowane prostym i zrozumiałym językiem. Nie wystarcza sama poprawność językowa. Konsument powinien móc zrozumieć sposób ustalania kursu i realnie ocenić ekonomiczne obciążenie wynikające z umowy.

• umowa nie zawierała weryfikowalnych kryteriów tworzenia tabeli kursowej BGK;
• wysokość wypłaty i rat zależała od wartości ogłaszanych jednostronnie przez bank;
• zastosowanie kursu kupna przy wypłacie i kursu sprzedaży przy spłacie obciążało konsumentów spreadem;
• ryzyko walutowe miało charakter długoterminowy, a informacja o nim była ogólna;
• postanowienia nie stanowiły indywidualnie negocjowanego mechanizmu, lecz element wzorca umowy.

Oceny abuzywności dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy. To, jak bank później ustalał kursy albo czy z czasem umożliwił spłatę bezpośrednio w CHF, nie usuwa samo przez się braku przejrzystości pierwotnego mechanizmu.

Co może się stać po usunięciu klauzul przeliczeniowych?

Niedozwolone postanowienie nie wiąże konsumenta. Jeżeli po jego usunięciu w umowie nie pozostaje uzgodniony sposób przeliczania wypłaty i rat, trzeba ustalić, czy umowa może dalej obowiązywać. W analizowanej konstrukcji kurs jest potrzebny do wykonania podstawowych świadczeń, dlatego brak mechanizmu przeliczeniowego może prowadzić do ustalenia nieważności całej umowy.

Orzecznictwo TSUE sprzeciwia się swobodnemu „naprawianiu” nieuczciwej umowy przez sąd, na przykład przez zastąpienie tabeli banku średnim kursem NBP, jeżeli strony nie uzgodniły takiego rozwiązania i nie ma odpowiedniego przepisu dyspozytywnego. Sąd powinien również upewnić się, że konsument zna skutki nieważności i świadomie chce skorzystać z ochrony.

Czy aneks z 2013 r. naprawił umowę?

Nie wynika to z samego faktu podpisania aneksu. W opisanej sprawie aneks zmienił techniczny sposób regulowania rat i rachunek do spłaty, ale pozostawił pozostałe postanowienia bez zmian. Nie wprowadził obiektywnego wzoru kursowego ani nie usunął skutków pierwotnego mechanizmu indeksacji.

Późniejszy projekt aneksu dotyczącego wskaźników referencyjnych nie został podpisany, a więc nie stał się częścią umowy.

Jak obliczono możliwą korzyść ekonomiczną?

Pierwszy element to nadwyżka dotychczasowych wpłat ponad kapitał rzeczywiście wypłacony przez bank:

Drugi element to pozostałe saldo, którego kredytobiorcy nie spłacaliby dalej po prawomocnym ustaleniu nieważności i rozliczeniu umowy:

Dlaczego nie jest to po prostu kwota jednego przelewu?

Powyższe odejmowanie pokazuje ekonomiczny wynik po rozliczeniu kapitału, ale nie przesądza, jak będzie brzmiała sentencja wyroku ani czy strony dokonają potrącenia. Kwota roszczenia procesowego zależy od kwalifikacji poszczególnych wpłat – zwłaszcza składek ubezpieczeniowych i opłat przekazywanych podmiotom trzecim.

Jakie dodatkowe skutki może wywołać nieważność umowy?

• brak dalszych rat – po rozliczeniu nieważnej umowy kredytobiorcy nie spłacają kapitału, odsetek ani kosztów przewidzianych tą umową;
• usunięcie hipoteki – po prawomocnym zakończeniu sprawy i rozliczeniu można podjąć działania zmierzające do wykreślenia zabezpieczenia z księgi wieczystej;
• odsetki ustawowe za opóźnienie – mogą powiększać należność kredytobiorców, zależnie od treści i daty skutecznego wezwania oraz przebiegu procesu;
• zwrot kosztów procesu – w razie wygranej bank może zostać obciążony kosztami na zasadach procesowych;
• koniec ryzyka CHF – wartość zadłużenia przestaje zależeć od przyszłych zmian kursu franka.

Do kwoty 402 963,91 zł nie doliczono przyszłych odsetek umownych i innych kosztów, których kredytobiorcy uniknęliby do 2036 r. Nie uwzględnia ona również odsetek ustawowych za opóźnienie ani ewentualnego zwrotu kosztów procesu.

Inne postanowienia wymagające uwagi

Poza klauzulami walutowymi umowa zawierała postanowienie kierujące spory do sądu właściwego dla siedziby banku (§ 22). W relacji z konsumentem takie narzucenie właściwości miejscowej może być niedozwolone i nie powinno odbierać konsumentowi prawa do sądu właściwego na podstawie przepisów.

Odrębnej oceny mogą wymagać także klauzule o doręczeniu pisma już po pierwszym awizowaniu oraz o zmianach opłat. Ich ewentualna bezskuteczność co do zasady nie jest jednak główną podstawą nieważności całego kredytu – decydujące znaczenie ma mechanizm indeksacji i ryzyko walutowe.

Co wynika z orzecznictwa?

Kierunek ochrony konsumentów w sprawach kredytów powiązanych z walutą obcą jest utrwalony. Z orzecznictwa TSUE i Sądu Najwyższego wynika w szczególności, że:

• nieuczciwe postanowienie należy co do zasady usunąć, a nie modyfikować po to, aby chronić interes przedsiębiorcy;
• sąd nie może dowolnie zastąpić tabeli banku średnim kursem NBP tylko dlatego, że takie rozwiązanie byłoby wygodne;
• jeżeli bez klauzul umowa nie może dalej funkcjonować, możliwe jest ustalenie jej nieważności po poinformowaniu konsumenta o konsekwencjach;
• bankowi nie przysługuje wynagrodzenie za korzystanie z kapitału wykraczające poza zwrot kapitału, natomiast odsetki za opóźnienie ocenia się na zasadach prawa krajowego;
• roszczenia stron nieważnej umowy są odrębne, co Sąd Najwyższy potwierdził w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22.

Czy ta umowa może uzasadniać rozważenie pozwu?

Opisane postanowienia i liczby dają podstawy do szczegółowej analizy roszczeń wobec BGK. Ważne są zwłaszcza brak umownego algorytmu kursowego, zastosowanie kursu kupna i sprzedaży z tabeli banku, ogólna informacja o ryzyku oraz fakt, że podpisany aneks nie zmienił mechanizmu indeksacji.

Przed podjęciem decyzji trzeba jednak sprawdzić status konsumenta, cel kredytu, pełną historię wypłat i spłat, treść wszystkich aneksów, wcześniejsze oświadczenia oraz przedawnienie poszczególnych roszczeń. Dopiero wtedy można ustalić właściwą kwotę żądania i strategię rozliczenia z bankiem.