Art. 25 ust. 1b ustawy o FUS po wyrokach TK P 20/16 i SK 140/20. Co wynika z pierwszych wyroków sądów powszechnych?

Na czym polega problem z art. 25 ust. 1b ustawy o FUS?

Art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewidywał pomniejszenie podstawy obliczenia emerytury powszechnej o sumę kwot pobranych wcześniej emerytur. Mechanizm dotyczył osób, które najpierw korzystały z wcześniejszego świadczenia, a następnie występowały o emeryturę po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego.

Problem nie polegał na samym pobieraniu wcześniejszej emerytury. Istotne było to, że część ubezpieczonych podejmowała decyzję o skorzystaniu z tego świadczenia w stanie prawnym, w którym nie obowiązywało jeszcze późniejsze pomniejszenie podstawy emerytury powszechnej.

Po zmianie przepisów ZUS stosował art. 25 ust. 1b także wobec tych osób. W efekcie wcześniejsze świadczenia wpływały na wysokość emerytury powszechnej, mimo że w chwili podejmowania decyzji o wcześniejszej emeryturze ubezpieczeni nie znali jeszcze tej konsekwencji.

Wyrok TK z 6 marca 2019 r. w sprawie P 20/16

Sprawę P 20/16 zainicjowało pytanie prawne Sądu Okręgowego w Szczecinie. Trybunał Konstytucyjny badał sytuację kobiet urodzonych w 1953 r., które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 46 ustawy o FUS.

„Art. 25 ust. 1b ustawy (…) w zakresie, w jakim dotyczy urodzonych w 1953 r. kobiet, które przed 1 stycznia 2013 r. nabyły prawo do emerytury na podstawie art. 46 tej ustawy, jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 6 marca 2019 r., P 20/16

Trybunał oparł rozstrzygnięcie na zasadzie ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa. Uznał, że ustawodawca nie powinien obciążać ubezpieczonych negatywnymi skutkami zmiany, której nie mogli uwzględnić przy podejmowaniu decyzji o wcześniejszej emeryturze.

Wyrok P 20/16 dotyczył ściśle oznaczonej grupy osób. Nie oznaczał więc automatycznego przeliczenia emerytur wszystkich ubezpieczonych, wobec których ZUS zastosował art. 25 ust. 1b ustawy o FUS.

Wyrok TK z 4 czerwca 2024 r. w sprawie SK 140/20

W sprawie SK 140/20 Trybunał Konstytucyjny oceniał ten sam mechanizm pomniejszania emerytury powszechnej, ale określił zakres niekonstytucyjności inaczej niż w sprawie P 20/16.

„Art. 25 ust. 1b ustawy (…) w zakresie, w jakim dotyczy osób, które złożyły wniosek o przyznanie świadczeń, o których mowa w tym przepisie, przed 6 czerwca 2012 r., jest niezgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., SK 140/20

W tym wyroku Trybunał nie ograniczył ochrony do kobiet z określonego rocznika ani do jednej podstawy prawnej wcześniejszej emerytury. Punktem odniesienia uczynił moment złożenia wniosku o przyznanie świadczenia objętego art. 25 ust. 1b, czyli datę przed 6 czerwca 2012 r.

Trybunał odwołał się przy tym zarówno do prawa do zabezpieczenia społecznego, jak i do zasady ochrony zaufania obywatela do państwa. To właśnie ten drugi element zbliża sprawę SK 140/20 do wcześniejszego wyroku P 20/16.

Sam fakt pobierania wcześniejszej emerytury nie przesądza o możliwości skutecznego powołania się na SK 140/20. Decydują daty, podstawa przyznania świadczenia oraz sposób obliczenia emerytury powszechnej przez ZUS.

Co łączy oba wyroki i co je różni?

Wyroki P 20/16 i SK 140/20 dotyczą tego samego przepisu, ale ich zakres podmiotowy nie jest tożsamy. P 20/16 odnosi się do kobiet urodzonych w 1953 r., które nabyły prawo do wcześniejszej emerytury na podstawie art. 46 ustawy o FUS. SK 140/20 wskazuje natomiast kryterium daty złożenia wniosku o świadczenie.

W obu sprawach Trybunał analizował jednak podobny problem konstytucyjny. Ubezpieczony podejmował decyzję o wcześniejszej emeryturze w określonym stanie prawnym, a późniejsza zmiana zasad obliczania emerytury powszechnej pogarszała jego sytuację.

Z perspektywy spraw przeciwko ZUS różnica między sentencjami nadal ma duże znaczenie. Nie można automatycznie przenosić skutków P 20/16 na osoby spoza grupy tam wskazanej. SK 140/20 może jednak stanowić argument, że problem konstytucyjny nie ograniczał się wyłącznie do kobiet z rocznika 1953.

Pierwsze wyroki sądów powszechnych po SK 140/20

Po wyroku TK w sprawie SK 140/20 sądy zaczęły rozpoznawać odwołania od decyzji ZUS odmawiających ponownego ustalenia wysokości emerytury. Na obecnym etapie nie można jeszcze mówić o całkowicie utrwalonej linii orzeczniczej, ale pierwsze rozstrzygnięcia pokazują kierunek argumentacji przyjmowany przez część sądów.

Wśród istotnych przykładów znajdują się wyroki Sądu Okręgowego w Szczecinie z 3 lipca 2024 r., VI U 528/24, oraz z 25 czerwca 2025 r., VI U 323/25. W obu sprawach sąd nie potraktował wyroku SK 140/20 jako rozstrzygnięcia odnoszącego się wyłącznie do indywidualnej sytuacji skarżącego.

„Wyrok ten stanowi o kontynuacji linii orzeczniczej wyrażonej już wcześniej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 marca 2019 r., w sprawie o sygn. akt P 20/16”.
Wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z 25 czerwca 2025 r., VI U 323/25

Sąd dostrzegł więc wspólny fundament obu rozstrzygnięć: ochronę ubezpieczonego przed negatywnymi skutkami zmiany zasad obliczania emerytury powszechnej, wprowadzonej już po podjęciu decyzji o przejściu na wcześniejsze świadczenie.

Takie podejście nie oznacza jeszcze, że każdy sąd przyjmie identyczną wykładnię. Pokazuje jednak, że w sprawach dotyczących art. 25 ust. 1b argumentacja nie musi ograniczać się wyłącznie do literalnego porównania rocznika, daty czy rodzaju świadczenia.

Brak publikacji wyroku SK 140/20 a odmowy ZUS

W praktyce jednym z głównych problemów pozostaje brak publikacji wyroku SK 140/20 w Dzienniku Ustaw. ZUS powołuje tę okoliczność jako podstawę odmowy wznowienia postępowania albo ponownego przeliczenia emerytury.

Sąd Okręgowy w Szczecinie nie podzielił jednak poglądu, że brak publikacji wyklucza możliwość uwzględnienia standardu konstytucyjnego wynikającego z tego rozstrzygnięcia. W sprawie VI U 528/24 sąd wskazał, że nieuprawnione zaniechanie publikacji nie może pozbawiać ubezpieczonego ochrony.

„Nieuprawnione zaniechanie władzy wykonawczej w publikacji przedmiotowego orzeczenia nie może wpływać na brak możliwości jego zastosowania”.
Wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z 3 lipca 2024 r., VI U 528/24

W późniejszym wyroku VI U 323/25 sąd ocenił brak publikacji jeszcze bardziej stanowczo, wskazując na możliwość traktowania go jako nieuprawnionego zaniechania władzy wykonawczej, naruszającego standard konstytucyjny.

Ten kierunek orzecznictwa jest ważny, ale nadal nie usuwa ryzyka procesowego. ZUS może wydać decyzję odmowną, a inne sądy mogą inaczej oceniać skutki braku publikacji wyroku SK 140/20.

Co sprawdzić w decyzji ZUS i dokumentach emerytalnych?

Do oceny sprawy nie wystarcza ogólna informacja, że emerytura jest zbyt niska. Trzeba ustalić, jak ZUS obliczył świadczenie i czy przyjął pomniejszenie wynikające z art. 25 ust. 1b ustawy o FUS.

Szczególne znaczenie ma część decyzji, w której ZUS wskazuje podstawę obliczenia emerytury oraz kwotę pomniejszenia o wcześniej pobrane świadczenia. To właśnie tam zwykle można ustalić, czy organ zastosował art. 25 ust. 1b i jaki skutek miało to dla wysokości emerytury.

Co wynika z analizy?

Wyroki TK P 20/16 i SK 140/20 nie prowadzą do automatycznego przeliczenia każdej emerytury pomniejszonej przez ZUS. Stanowią jednak ważny punkt odniesienia dla osób, które podjęły decyzję o wcześniejszym świadczeniu zanim mogły przewidzieć późniejsze skutki art. 25 ust. 1b ustawy o FUS.

Pierwsze wyroki Sądu Okręgowego w Szczecinie pokazują, że sądy mogą odczytywać SK 140/20 jako rozwinięcie standardu wyrażonego wcześniej w P 20/16. W praktyce pozwala to budować argumentację nie tylko na treści samej sentencji, ale także na zasadzie ochrony zaufania obywatela do państwa oraz prawie do zabezpieczenia społecznego.