Spłacasz kredyt, a zadłużenie rośnie? Sprawdź, co bank dolicza do kapitału

Kiedy saldo kredytu może rosnąć mimo spłaty kredytu

Saldo kredytu może rosnąć, jeżeli bank dopisuje do niego więcej, niż kredytobiorca spłaca kapitału. Ocena prawna zależy jednak od tego, co dokładnie doliczono, na jakiej podstawie i czy klient mógł zrozumieć skutki takiego rozwiązania.

Nie każda kwota widoczna na zaświadczeniu bankowym oznacza przy tym to samo. Trzeba ustalić, co bank nazywa „zadłużeniem”: sam kapitał, kapitał powiększony o już naliczone należności czy sumę przyszłych rat obejmującą także przyszłe odsetki.

Przy zwykłej spłacie kredytu złotowego zgodnie z harmonogramem, bez nowych wypłat i dopisywania kosztów, część kapitałowa raty obniża saldo. Jeżeli kapitał mimo to wzrasta, warto sprawdzić operacje, które bank zaksięgował poza wpłatami rat.

Dlaczego cała rata nie zmniejsza kapitału

Wpłacona rata tylko częściowo zmniejsza kapitał. W typowym kredycie składa się ona z części kapitałowej i odsetkowej.

Jeżeli więc z raty wynoszącej 1 500 zł na kapitał przypada 400 zł, zadłużenie kapitałowe zmniejsza się tylko o 400 zł. Nie można zatem po prostu odjąć sumy wszystkich wpłat od pierwotnej kwoty kredytu i na tej podstawie ustalić prawidłowego salda.

Składka ubezpieczeniowa może powiększać oprocentowane saldo

Niektóre umowy przewidują finansowanie ubezpieczenia kredytem, również przy kolejnych okresach ochrony. Kredytobiorca nie wykonuje wtedy osobnego przelewu. Bank dolicza odpowiednią kwotę bezpośrednio do zadłużenia.

Jeżeli tak powiększone saldo jest następnie oprocentowane, ekonomiczny koszt dla klienta obejmuje nie tylko samą składkę, lecz także odsetki naliczane od kwoty przeznaczonej na jej finansowanie. Przy kolejnych wznowieniach ubezpieczenia mechanizm może się powtarzać.

Samo użycie w umowie słowa „ubezpieczenie” nie wyjaśnia jeszcze sposobu rozliczania tego kosztu ani jego wpływu na późniejsze saldo kredytu.

Obniżona rata może oznaczać odroczenie odsetek

Aneks restrukturyzacyjny może być pomocny, gdy dotychczasowa rata przekracza możliwości domowego budżetu. Niższa rata nie zawsze oznacza jednak, że część zobowiązania została umorzona.

Warunki takiej ulgi mogą przewidywać, że przez określony czas klient spłaca tylko część bieżących należności, a pozostałe odsetki są nadal naliczane.

Jeżeli aneks przewiduje ich późniejsze doliczenie do kapitału, dochodzi do kapitalizacji. Powstałe już odsetki zostają włączone do kwoty, od której bank zamierza naliczać dalsze odsetki.

Podobny problem może pojawić się przy wydłużeniu okresu spłaty. Zmniejszenie miesięcznej raty może oznaczać jednocześnie zwiększenie łącznej kwoty odsetek należnych w przyszłości. Dlatego rzeczywiste skutki aneksu widać nie tylko w wysokości najbliższej raty, lecz także w późniejszym rozliczeniu całego kredytu.

Jak wzrost salda wygląda na liczbach

Przyjmijmy uproszczony, hipotetyczny przykład. W określonym okresie klient spłaca 8 000 zł kapitału. Jednocześnie bank dopisuje 2 000 zł kosztów ubezpieczenia, a po zakończeniu okresu ulgi kapitalizuje 22 000 zł odroczonych odsetek.

To jedynie ilustracja mechanizmu księgowania, a nie wyliczenie konkretnej sprawy ani potwierdzenie prawidłowości takich obciążeń. Skapitalizowane odsetki mogły wcześniej stanowić odrębną część długu. Ich włączenie do kapitału ma znaczenie przede wszystkim dlatego, że wpływa na podstawę dalszego oprocentowania.

Czy bank może naliczać odsetki od odsetek?

Prawo ogranicza taką możliwość, ale nie wprowadza bezwzględnego zakazu każdej kapitalizacji.

Artykuł 482 kodeksu cywilnego przewiduje między innymi możliwość uzgodnienia doliczenia zaległych odsetek do długu już po powstaniu zaległości. Z przepisu tego nie wynika jednak dowolność ustalania z góry każdego mechanizmu kapitalizacji.

Przy starszych kredytach trzeba uwzględnić także wcześniejsze brzmienie przepisów oraz zmianę z 2019 r., która usunęła szczególny wyjątek dotyczący pożyczek długoterminowych udzielanych przez instytucje kredytowe.

Nawet dopuszczalny sposób rozliczenia musi respektować prawa konsumenta

Osobnej oceny wymaga uczciwość konkretnych postanowień umowy i aneksów. Przepisy kodeksu cywilnego dotyczące niedozwolonych postanowień umownych, interpretowane w świetle dyrektywy 93/13, chronią konsumenta przed narzuconymi warunkami, które wbrew dobrym obyczajom rażąco naruszają jego interesy.

Sam podpis pod wzorcem umowy lub aneksu nie dowodzi jeszcze indywidualnego uzgodnienia jego treści.

W przypadku aneksu restrukturyzacyjnego trzeba więc sprawdzić między innymi, czy kredytobiorcy jasno wyjaśniono, że po okresie niższych rat może nastąpić doliczenie odsetek do kapitału, a tym samym zwiększenie podstawy dalszego oprocentowania.

Znaczenie tak rozumianej przejrzystości pokazuje wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai. Sprawa dotyczyła kursów walut stosowanych w kredycie. Trybunał wskazał jednak szerzej, że konsument powinien móc zrozumieć działanie mechanizmu umownego i ocenić jego konsekwencje ekonomiczne.

Ta wskazówka ma znaczenie również przy analizie postanowień dotyczących zwiększania zadłużenia, choć sam wyrok nie rozstrzygał bezpośrednio problemu kapitalizacji odsetek.

Podpisanie aneksu nie zamyka automatycznie możliwości podważenia wcześniejszych warunków

Znaczenie może mieć również to, w jakich okolicznościach późniejsze porozumienie zostało zawarte i jaką wiedzą dysponował wówczas konsument.

W sprawie C-452/18, Ibercaja Banco, rozstrzygniętej 9 lipca 2020 r., TSUE oceniał zmianę minimalnego oprocentowania połączoną z rezygnacją z roszczeń. Trybunał wskazał, że taka rezygnacja wymaga dobrowolnej i świadomej zgody konsumenta. Znaczenie ma jego wiedza o niewiążącym charakterze wcześniejszego warunku oraz konsekwencjach odstąpienia od ochrony.

Również wiek umowy nie wyłącza sam w sobie ochrony konsumenckiej. Późniejsza ustawa o kredycie konsumenckim z 2011 r. co do zasady nie działa wstecz. Nie oznacza to jednak, że wcześniejsze umowy pozostawały poza kontrolą niedozwolonych postanowień.

Przy analizie trzeba zatem dobrać właściwe przepisy do daty i rodzaju umowy oraz charakteru późniejszych zmian.

Co może dać zakwestionowanie nieprawidłowych obciążeń?

Skutek zależy od tego, które postanowienia i rozliczenia okażą się nieprawidłowe oraz jaki wpływ miały one na wykonywanie umowy.

Jeżeli po wyeliminowaniu nieuczciwych warunków umowa nie może dalej obowiązywać, powstaje również pytanie o jej nieważność w całości.

Co sprawdzić w dokumentach kredytowych?

Analizę warto rozpocząć od zestawienia umowy i wszystkich aneksów z historią rozliczeń kredytu.

Dokumenty powinny pozwolić ustalić wysokość rzeczywiście spłaconego kapitału, daty i kwoty dopisanych kosztów oraz podstawę naliczania kolejnych odsetek.

Miesięczna rata pokazuje przede wszystkim bieżące obciążenie domowego budżetu. Historia salda odpowiada na inne pytanie: czy zadłużenie rzeczywiście maleje i jakie operacje wpływają na jego wysokość.

Po czym poznać, że proponowany aneks rzeczywiście poprawia sytuację kredytobiorcy, a po czym — że jedynie przenosi większe obciążenie na późniejsze lata? Temu poświęcimy kolejny artykuł.

Źródła i przepisy