Kredyty frankowe · TSUE · klauzule abuzywne
Orzeczenie TSUE z 8 września 2022 r. – co oznacza dla kredytobiorców?
Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 8 września 2022 r. w połączonych sprawach C-80/21, C-81/21 i C-82/21 dotyczył granic ingerencji sądu w nieuczciwe postanowienia umowy kredytu oraz przedawnienia roszczeń konsumenta. Trybunał wyjaśnił, kiedy sąd może usunąć część warunku umownego, czy może zastąpić go przepisem krajowym oraz dlaczego terminu przedawnienia nie można liczyć bez uwzględnienia wiedzy konsumenta o nieuczciwym charakterze postanowienia.
Tło orzeczenia TSUE i jego znaczenie dla frankowiczów
Orzecznictwo TSUE wyznacza sposób stosowania dyrektywy 93/13 przez sądy krajowe rozpoznające spory dotyczące kredytów denominowanych i indeksowanych do waluty obcej. Ważnym wcześniejszym rozstrzygnięciem był wyrok z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International.
Wyrok z 8 września 2022 r. zapadł w trzech połączonych sprawach dotyczących umów zawartych z Deutsche Bank Polska oraz mBankiem. Pytania prejudycjalne skierował Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia w Warszawie. Dotyczyły one sposobu usuwania nieuczciwych postanowień, możliwości uzupełnienia umowy przez sąd oraz początku biegu terminu przedawnienia roszczeń konsumenta.
Jakie zagadnienia trafiły do TSUE?
Pytania prejudycjalne dotyczyły trzech zasadniczych problemów:
- czy sąd może usunąć jedynie nieuczciwą część postanowienia i pozostawić pozostałą część w mocy,
- czy po usunięciu nieuczciwego warunku sąd może uzupełnić umowę przepisem prawa krajowego albo przez wykładnię oświadczeń woli stron,
- czy termin przedawnienia roszczenia konsumenta o zwrot zapłaconych kwot może biec od dnia każdej wpłaty, niezależnie od jego wiedzy o nieuczciwym charakterze postanowienia.
Co orzekł TSUE?
-
Zakaz dzielenia warunku w sposób zmieniający jego istotę
Sąd krajowy nie może usunąć wyłącznie tych elementów warunku, które nadają mu nieuczciwy charakter, jeżeli w ten sposób zmieniłby istotę całego postanowienia. Taka ingerencja prowadziłaby w praktyce do przeredagowania umowy przez sąd.
TSUE nie ustanowił bezwzględnej zasady, zgodnie z którą każdy nieuczciwy warunek musi zostać usunięty w całości. Sąd powinien ocenić, czy kwestionowany element można rzeczywiście oddzielić bez zmiany znaczenia i funkcji pozostałej części postanowienia.
-
Brak podstaw do swobodnego uzupełniania umowy
Jeżeli usunięcie nieuczciwego warunku nie powoduje nieważności całej umowy, sąd nie może zastąpić tego warunku przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym.
Gdy usunięcie warunku prowadzi do nieważności całej umowy, a konsument został poinformowany o skutkach i akceptuje taki rezultat, sąd nie może utrzymać umowy przez zastąpienie postanowienia przepisem krajowym ani przez odpowiednią wykładnię oświadczeń stron. Możliwość zastąpienia warunku ma charakter wyjątkowy i służy ochronie konsumenta przed szczególnie niekorzystnymi skutkami nieważności, a nie ochronie interesu przedsiębiorcy.
-
Przedawnienie roszczeń konsumenta
TSUE zakwestionował wykładnię, zgodnie z którą dziesięcioletni termin przedawnienia roszczenia konsumenta rozpoczynał bieg od dnia każdej zapłaty dokonanej na rzecz banku, nawet jeśli konsument nie mógł wówczas ocenić nieuczciwego charakteru postanowienia albo nie wiedział o jego abuzywności.
Konsument musi mieć rzeczywistą możliwość zapoznania się ze swoimi prawami i dochodzenia zwrotu świadczeń. Początku biegu przedawnienia nie można więc ustalać w oderwaniu od jego wiedzy o nieuczciwym charakterze postanowienia.
Znaczenie orzeczenia TSUE z 8 września 2022 r.
Wyrok wyznaczył sądom krajowym konkretne granice ingerencji w treść umowy kredytu. Z jego treści wynika, że:
- sąd nie może pozostawić części nieuczciwego warunku w mocy, jeżeli wymagałoby to zmiany jego istoty,
- nieuczciwego postanowienia nie można zastępować innym rozwiązaniem wyłącznie po to, aby utrzymać umowę,
- bank nie może domagać się wykonywania umowy na podstawie postanowienia, które nie wiąże konsumenta,
- terminu przedawnienia roszczeń konsumenta nie można liczyć od poszczególnych wpłat bez uwzględnienia tego, czy konsument znał nieuczciwy charakter warunku.
Jeżeli po usunięciu niedozwolonego postanowienia umowa może nadal obowiązywać, pozostaje wiążąca w pozostałym zakresie. Jeżeli dalsze wykonywanie umowy nie jest możliwe, sąd ocenia skutki jej nieważności z uwzględnieniem stanowiska właściwie poinformowanego konsumenta.
Przedawnienie roszczeń kredytobiorcy po wyroku TSUE
Wyrok z 8 września 2022 r. potwierdził, że roszczenie konsumenta o zwrot świadczeń nie może ulec przedawnieniu wyłącznie dlatego, że od zapłaty poszczególnych rat upłynął termin określony w prawie krajowym, jeżeli kredytobiorca nie wiedział jeszcze o nieuczciwym charakterze postanowienia.
W konkretnej sprawie sąd ustala, kiedy konsument dowiedział się o abuzywności warunków umowy. Znaczenie mogą mieć w szczególności reklamacja, wezwanie skierowane do banku, oświadczenie dotyczące skutków postanowień niedozwolonych albo wniesienie pozwu.
Podsumowanie
TSUE wykluczył takie ingerowanie w nieuczciwe postanowienia, które prowadziłoby do zmiany ich istoty albo zastąpienia mechanizmu ustalonego przez bank rozwiązaniem stworzonym przez sąd. Trybunał zakwestionował również liczenie przedawnienia roszczeń konsumenta od poszczególnych wpłat bez uwzględnienia jego wiedzy o abuzywności warunku.
Nieważność konkretnej umowy zależy od jej treści i od tego, czy po usunięciu niedozwolonych postanowień może ona nadal wiązać strony.
Analiza umowy kredytu frankowego
Orzeczenie TSUE z 8 września 2022 r. ma znaczenie nie tylko dla samego sposobu oceny klauzul. W konkretnej sprawie trzeba ustalić, jak skonstruowano mechanizm kursowy, czy niedozwolony element można oddzielić od pozostałej części postanowienia oraz jakie skutki jego usunięcie wywołuje dla całej umowy.
Znaczenie może mieć również moment, w którym kredytobiorca dowiedział się o niedozwolonym charakterze postanowień umowy, zwłaszcza jeżeli w sprawie pojawia się zarzut przedawnienia.
Do wstępnej analizy wystarczą umowa, regulamin oraz zawarte aneksy. Historia spłat lub zaświadczenie banku są potrzebne później do obliczenia wysokości roszczenia.
Rzetelnie napisany, pomocny, w jasny sposób wyjaśnia odbiorcy znaczenie orzeczenia, dobrze, że na stronie kancelarii widnieją takie artykuły 🙂